ՈՒՍՈՒՑՉԻ ԵՒ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳԷՏԻ ՍԻՐՈՅ ԴԱՇԻՆՔԸ
ՍՈՒՐԷՆ ԴԱՆԻԷԼԵԱՆ 14 Մարտ,
2021, Երեւան
Բոլորովին
էլ անծանօթ անուն չէ Զարմինէ Պօղոսեանը Սփիւռքի կրթական մի[1]ջօրէականներում: Նրա անուանը ընթերցողը կարող է
հանդիպել Սփիւռքի տարբեր պարբերականներում: Կ’ուզենայինք արձանագրել մեր
տպաւորութեամբ ոչ երկրորդական մի հանգամանք. հիւրընկալութիւնը, որ վայելում է
Զարմինէ Պօղոսեանը հայկական մամուլի էջերում՝ պոլսահայ «Մարմարա»ից ու «Ժամանակ»ից
մինչեւ լիբանանահայ «Շիրակ» ու «Զարթօնք», մինչեւ ամերիկահայ «Հայրենիք», «Նոր
կեանք» ու «Պայքար», արդէն իսկ գնահատական է, վստահութեան գիր: Սուրիական
հայաշունչ գիւղաքաղաք Ազէզից մինչեւ Նիւ Եորք, մինչեւ ամերի[1]կեան
հեռաւոր ափեր ձգուող մտաւորական-մանկավարժի, մշակութային գործչի կարեւոր
առաքելութիւնը Սփիւռքի դժուարին պայմաններում հայերէնին ու գրա[1]կանութեանը
ծառայելու աներկբայ ընթացքն է՝ իբրեւ դաստիարակ ու իբրեւ հայ գրի ու մշակոյթի
«արթուն պահակ», ինչպէս մի այլ առիթով ձեւակերպել է ինքը: Այստեղ պատշաճ պիտի
գային Դանիէլ Վարուժանի խօսքերը.
Դաստիարակն է:.........................
Ձայնն այստեղէն, լոյսէն կու գայ:
Բառը կ’ելլէ, թըռիչներուն վրայ հուր կայ.
Զայն կ’արձակեն իրենց բոյնէն գիրքն ու կեանք:
Եւ դա յիսուն եւ աւելի տարիներ՝ իբրեւ նուիրումի ու զոհաբերութեան
արտայայտութիւն, Սփիւռքի ու հայ մանուկի անմիջական կապի վկայութիւն՝ «զգուշաւոր
հպումներով»: Զարմինէ Պօղոսեանը մեր բարդ ու դժուարին ժամանակների կապաւորն է, եւ
իր մէջ ամփոփուած է ժամանակի ընթացքը՝ երբեմն խորդուբորդ, բայց միշտ ճակատագրին
հաւատարիմ:
Անցած արգասաւոր մանկավարժական ու մշակութային կեանքի ոլորաններում
կուտակած փորձառութիւնը նա ամփոփել է «Ազէզէն
Ամերիկա» գրքում, որը լաւագոյնս պարզում է իր ուղին՝ Ազէզ լինի, Հալէպ, Նիւ
Եորք, Նիւ Ջերսի թէ Սփրինգֆիլդ:
Սա մեր տարագիր աշխարհի երթուղին է՝ միշտ վերադարձի հաւատով լի,
համախմբուելու յուսավառ ձգտումով: Իր յօդուածներում եւ տարաբնոյթ գրութիւններում
նա զարգացնում է միաս[1]նական
գրականութեան, միասնական կրթութեան մանկուց ունեցած փափաքը: Մեր գլխաւոր թշնամին
մեր մէջ նստած հատուածայնութիւնն է, ընդգծում էր նա երեւանեան կրթական
համաժողովներից մէկում:
Յիրաւի, մեզ պակասում են միասնական ծրագրերը, կրթութեան միասնական
տեսլականը, գրականութեան ընկալման միասնական մայրուղին: 4 Ստուար այս հատորով
հեղինակը արձանագրել է մշակութային-մանկավարժական իր փորձա-ռութիւնը,
տեսողութիւնը՝ սեփական կենսագրութեան կողքին միշտ ուրուագծելով նաեւ իր ապրած միջավայրերի
գրամշակութային յատկանշական կողմերը:
Գիրքն իր տարբեր ենթաբաժանումներով ուղղորդում է ընթերցողին՝
կազմելու մարդկանց ու հետաքրքրութիւնների ազգային ու համամարդկային այն շրջանակը,
որ առանձնացնում է հեղինակին, որը բերում է ինքը իր ընտանեկան դաստիարակու-թիւնից,
աւանդոյթներից, որ մշակել են Գալայճեանները տասնամեակների ընթացքին՝ եղբայրը՝ Տէր
Վրթանէսը՝ ուաշինգթոնեան հովուական իր ծառայութեամբ, Վազգէնը՝ նկարչական իր
ձիրքերով, Անին՝ սփիւռքեան հոգեբանական գիտական հետաքրքրու-թիւններով, Գէորգը՝
բանաստեղծական իր սիրոյ շարունա[1]կական
դրսեւորումներով, եւ վերջապէս ինքը՝ միշտ կրթական առաջնագծում:
Այստեղ իր ընտանեկան բոլորուն տոհմածառն է եւ ինքը՝ մանկութեան ու
պատանեկան յիշատակներից մինչեւ նոր ու անծանօթ հանգրուաններ: Աւելի կարճ՝
«Ինքնակենսագրութեան փոխարէն»: Սրանք գեղարուեստական շնչով առանձնացող
վրձնահարուածներ են, դեռ աշակերտական նստարանից եկած գրութիւններ, որոնք, ինչպէս
ժամանակին ուսուցիչն էր նկատել, թող որ «Վազգէն Շուշանեան հոտին»,
մխիթարականն այն է, որ իր տարբեր սերունդնե[1]րի սաներին այդ հոտն ու բոյրը փոխանցելու
զօրութիւնն է ունեցել:
Ուր էլ որ նրանք գործելիս լինեն, իրենց մէջ տանում են զարմանահրաշ
Զարմինէի ոգե[1]շունչ
աշխարհից առնուազն մի մասունք: Ճիշդ է նկատուած, որ Պօղոսեանների ընտանեկան
պատումի ճանապարհներով ամբողջանում է Անդրանիկ Ծառուկեանի «Երազային Հալէպի»
նկարագիրը, որի կարօտը մխում է առ այսօր Հալէպում մտաւորա-կան հասակ առած կնոջ
սրտում: Ժողովածուում իր «կեանքը կազմող անձերն են», իր միջավայրը, ուր հիմնա[1]կան
տողանցքը ապահովում են ուսուցիչները՝ «հայ դաստիա-րակներու պանթէոնի» բնակիչներ
Ազէզի Հոճա Համբարձում Պէրպէրեանից մինչեւ Հայկ Պարիկեան, Եղիա Ատուրեան, Երուանդ
Ակիշեան ու բանաստեղծ Ժագ Յակոբեան:
Այստեղ միջավայրն ամբողջացնում են մշակութային գործիչները՝ բանաստեղ-ծուհի
Սիլվա Կապուտիկեանը, գրողներ Սարգիս Վահագնը, Վարուժան Աճէմեանը, «երգահան
կաղնին»՝ Սիրվարդ Գարամանուկը, բեմադրիչ ու դերասան Պերճ Ֆազլեանը, երաժիշտ եւ
մեկնաբան-կատարող Շահան Արծրունին եւ շատ ուրիշներ, որոնց հետ հանդիպումները
Զարմինէ Պօղոսեանի համար եղել են անկիւնադարձային, կազմել ճանաչողութեան եւ
ընկալումների նոր հուն: Մի[1]տումնաւոր
ենք բերում տարբեր ասպարէզներում նուաճումների հասած ներկայացուցիչների անունները,
որոնց թուարկումն իսկ ցոյց է տալիս իմացութիւնների այն պաշարը, որ քաղել է ինքը,
հարստացրել իր ներաշխարհը:
Զարմինէ Պօղոսեանը լաւ մանկավարժ է, բառի համեստ, բայց բուն ու ամբող-ջական
նշանառութեամբ ու տարողութեամբ: Նա ոչ միայն վարուժանեան վերոնշեալ ձեւակերպումով
մեր օրերի «դաստիարակն է», Նիւ Եորքի Սրբոց Նահատակաց Ամէնօրեայ Վարժարանի
(ՍՆԱՎ) բազմամեայ տնօրէնը, այլեւ 5 դիտող-վերլուծաբան՝ լաւագոյն իմաստներով:
Ժողովածուի մէջ առանձին վերլուծականներ են՝ կապուած թէ՛ մանկավարժի իր տեսողութեան
հետ (յիշենք «Մանկավարժի օրագրէն էջեր» հատուածը), թէ՛ կրթութեան կազմակերպչի
խոհերն ու մտահոգութիւնները («Աղքատ հայկական վարժարաններ հարուստ
Ամերիկայի մէջ»)՝ բնութագրիչ ձեւակերպումներով:
Եթէ փորձենք ժանրային առումով սահմանել վերոնշեալ գրութիւնները, կարող
ենք նկատել, որ Զարմինէ Պօղոսեանն էսսէիստ-յուշագրող է, փորձագրութեան վարպետ,
ինչը սահմանակցում է խօսքը մի կողմից գեղարուեստական գրականութեան շաղախին, միւս
կողմից՝ հրապարակագրութեանը:
Նրա յօդուածներից շատերը, իրենց ուսերին չվերցնելով հանդերձ
գրականա-գիտական ծանրութիւն ու «ծանրամարսութիւն»,
պահելով խոհագրութեանը յատուկ «թեթեւ» ոճական կառոյցը՝ գեղարուեստական
բնութագրումների հետ, գրախօսականներ են կամ վերլուծական էջեր (յիշենք Սարգիս
Վահագնի «Արշիլ Կորքի» վէպի կամ, ասենք, Սիլվա Կապուտիկեանի, Վարուժան Աճէմեանի
գրականութեան շուրջ մտորումները):
Նրանցից շատերը տեղ են գտել «Գրականութեան ու գրողներու հետ» խորագրի
ներքոյ, ինչպէս օրինակ բանաստեղ[1]ծուհի
Մարօ Մարգարեանին, գրականագէտ, «Օրը օրին»ի Արա Գալայճեանին, թատերագիր Հրանդ
Մարգարեանին, գրականագէտ ու ընկերային գործիչ Երուանդ Ազատեանին, գրող Յակոբ
Միքայէլեանին նուիրուած տողերը:
Այս «թեթեւութիւնն է» նաեւ պատճառը, որ գրքի էջերն ընթերցւում են գեղարուեստական
գրականութեանը բնորոշ յափշտակութեամբ:
Պատահական չենք դիտում նաեւ «Բանաստեղծական ներշնչումներ» խորագիրը
կրող ենթաբաժնի առկայութիւնը, ուր հիմնականում ուսուցչի տեսողութեամբ հարստացած
ձօներ են մայրենիին, առանձին անհատների կամ երկխօսութեան ուշագրաւ փորձեր, ասենք,
պոլսահայ նորագոյն շրջանի խոշորագոյն բանաստեղծներ Զահրատի եւ Զարեհ Խրախունու
հետ:
Ժողովածուի մէջ բաւական մեծ տարածութիւն են զբաղեցնում լրագրական էջերը՝
համայնքային կեանքն ամբողջացնող զանազան հանդիպումների ու հանդիսութիւնների շուրջ
թղթակցութիւններ՝ «Մեր համայնքային կեանքէն» ընդհանուր խորագրի տակ, նաեւ
հայրենական տպաւորութիւնները՝ 80-ականներին իբրեւ սփիւռքահայ ուսուցիչ
վերապատրաստման առաջին այցելութեան շրջանից մինչեւ մեր օրեր, այլեւայլ տօների ու
յիշատակի օրերի հետ կապուած պատառիկներ:
Իբրեւ ամփոփում՝ կարող ենք նկատել, որ գիրքը Զարմինէ Պօղոսեանի կեանքի
ու գործի, մարդկանցից ու միջավայրից ստացած տպաւորութիւնների իւրօրինակ
վերաքաղ-ընդհանրացումն է:
Եւ ինքը վկան է ու ականատեսը, մեր օրերի խորատես թարգմանն ու վաղուայ
նկատմամբ հաւատաւոր արուեստագէտը:
Վարձքդ կատա՛ր, սիրելի՛ Զարմինէ Պօղոսեան, հայ դաստիարակների երթը
շարունակող արուեստագէտ-մանկավարժ:
ՍՈՒՐԷՆ ԴԱՆԻԷԼԵԱՆ 14 Մարտ, 2021, Երեւան
at the podium-
Dr. Knarig Aprahamian -Seated - Left to right- Prof. Souren Danielian, Zarminé Boghosian, Archbishop- Mr. Edmond Azadian
