Souren Danelian,Prof, Spurk Center,Yerevan,Armenia,About Zarmine Book,Azezen,Ameriga,2021

 

ՈՒՍՈՒՑՉԻ ԵՒ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳԷՏԻ ՍԻՐՈՅ ԴԱՇԻՆՔԸ

ՍՈՒՐԷՆ ԴԱՆԻԷԼԵԱՆ 14 Մարտ, 2021, Երեւան

 

            Բոլորովին էլ անծանօթ անուն չէ Զարմինէ Պօղոսեանը Սփիւռքի կրթական մի[1]ջօրէականներում: Նրա անուանը ընթերցողը կարող է հանդիպել Սփիւռքի տարբեր պարբերականներում: Կ’ուզենայինք արձանագրել մեր տպաւորութեամբ ոչ երկրորդական մի հանգամանք. հիւրընկալութիւնը, որ վայելում է Զարմինէ Պօղոսեանը հայկական մամուլի էջերում՝ պոլսահայ «Մարմարա»ից ու «Ժամանակ»ից մինչեւ լիբանանահայ «Շիրակ» ու «Զարթօնք», մինչեւ ամերիկահայ «Հայրենիք», «Նոր կեանք» ու «Պայքար», արդէն իսկ գնահատական է, վստահութեան գիր: Սուրիական հայաշունչ գիւղաքաղաք Ազէզից մինչեւ Նիւ Եորք, մինչեւ ամերի[1]կեան հեռաւոր ափեր ձգուող մտաւորական-մանկավարժի, մշակութային գործչի կարեւոր առաքելութիւնը Սփիւռքի դժուարին պայմաններում հայերէնին ու գրա[1]կանութեանը ծառայելու աներկբայ ընթացքն է՝ իբրեւ դաստիարակ ու իբրեւ հայ գրի ու մշակոյթի «արթուն պահակ», ինչպէս մի այլ առիթով ձեւակերպել է ինքը: Այստեղ պատշաճ պիտի գային Դանիէլ Վարուժանի խօսքերը.

Դաստիարակն է:.........................

Ձայնն այստեղէն, լոյսէն կու գայ:

Բառը կ’ելլէ, թըռիչներուն վրայ հուր կայ.

Զայն կ’արձակեն իրենց բոյնէն գիրքն ու կեանք:

Եւ դա յիսուն եւ աւելի տարիներ՝ իբրեւ նուիրումի ու զոհաբերութեան արտայայտութիւն, Սփիւռքի ու հայ մանուկի անմիջական կապի վկայութիւն՝ «զգուշաւոր հպումներով»: Զարմինէ Պօղոսեանը մեր բարդ ու դժուարին ժամանակների կապաւորն է, եւ իր մէջ ամփոփուած է ժամանակի ընթացքը՝ երբեմն խորդուբորդ, բայց միշտ ճակատագրին հաւատարիմ:

Անցած արգասաւոր մանկավարժական ու մշակութային կեանքի ոլորաններում կուտակած փորձառութիւնը նա ամփոփել է «Ազէզէն Ամերիկա» գրքում, որը լաւագոյնս պարզում է իր ուղին՝ Ազէզ լինի, Հալէպ, Նիւ Եորք, Նիւ Ջերսի թէ Սփրինգֆիլդ:

Սա մեր տարագիր աշխարհի երթուղին է՝ միշտ վերադարձի հաւատով լի, համախմբուելու յուսավառ ձգտումով: Իր յօդուածներում եւ տարաբնոյթ գրութիւններում նա զարգացնում է միաս[1]նական գրականութեան, միասնական կրթութեան մանկուց ունեցած փափաքը: Մեր գլխաւոր թշնամին մեր մէջ նստած հատուածայնութիւնն է, ընդգծում էր նա երեւանեան կրթական համաժողովներից մէկում:

Յիրաւի, մեզ պակասում են միասնական ծրագրերը, կրթութեան միասնական տեսլականը, գրականութեան ընկալման միասնական մայրուղին: 4 Ստուար այս հատորով հեղինակը արձանագրել է մշակութային-մանկավարժական իր փորձա-ռութիւնը, տեսողութիւնը՝ սեփական կենսագրութեան կողքին միշտ ուրուագծելով նաեւ իր ապրած միջավայրերի գրամշակութային յատկանշական կողմերը:

Գիրքն իր տարբեր ենթաբաժանումներով ուղղորդում է ընթերցողին՝ կազմելու մարդկանց ու հետաքրքրութիւնների ազգային ու համամարդկային այն շրջանակը, որ առանձնացնում է հեղինակին, որը բերում է ինքը իր ընտանեկան դաստիարակու-թիւնից, աւանդոյթներից, որ մշակել են Գալայճեանները տասնամեակների ընթացքին՝ եղբայրը՝ Տէր Վրթանէսը՝ ուաշինգթոնեան հովուական իր ծառայութեամբ, Վազգէնը՝ նկարչական իր ձիրքերով, Անին՝ սփիւռքեան հոգեբանական գիտական հետաքրքրու-թիւններով, Գէորգը՝ բանաստեղծական իր սիրոյ շարունա[1]կական դրսեւորումներով, եւ վերջապէս ինքը՝ միշտ կրթական առաջնագծում:

Այստեղ իր ընտանեկան բոլորուն տոհմածառն է եւ ինքը՝ մանկութեան ու պատանեկան յիշատակներից մինչեւ նոր ու անծանօթ հանգրուաններ: Աւելի կարճ՝ «Ինքնակենսագրութեան փոխարէն»: Սրանք գեղարուեստական շնչով առանձնացող վրձնահարուածներ են, դեռ աշակերտական նստարանից եկած գրութիւններ, որոնք, ինչպէս ժամանակին ուսուցիչն էր նկատել, թող որ «Վազգէն Շուշանեան հոտին», մխիթարականն այն է, որ իր տարբեր սերունդնե[1]րի սաներին այդ հոտն ու բոյրը փոխանցելու զօրութիւնն է ունեցել:

Ուր էլ որ նրանք գործելիս լինեն, իրենց մէջ տանում են զարմանահրաշ Զարմինէի ոգե[1]շունչ աշխարհից առնուազն մի մասունք: Ճիշդ է նկատուած, որ Պօղոսեանների ընտանեկան պատումի ճանապարհներով ամբողջանում է Անդրանիկ Ծառուկեանի «Երազային Հալէպի» նկարագիրը, որի կարօտը մխում է առ այսօր Հալէպում մտաւորա-կան հասակ առած կնոջ սրտում: Ժողովածուում իր «կեանքը կազմող անձերն են», իր միջավայրը, ուր հիմնա[1]կան տողանցքը ապահովում են ուսուցիչները՝ «հայ դաստիա-րակներու պանթէոնի» բնակիչներ Ազէզի Հոճա Համբարձում Պէրպէրեանից մինչեւ Հայկ Պարիկեան, Եղիա Ատուրեան, Երուանդ Ակիշեան ու բանաստեղծ Ժագ Յակոբեան:

Այստեղ միջավայրն ամբողջացնում են մշակութային գործիչները՝ բանաստեղ-ծուհի Սիլվա Կապուտիկեանը, գրողներ Սարգիս Վահագնը, Վարուժան Աճէմեանը, «երգահան կաղնին»՝ Սիրվարդ Գարամանուկը, բեմադրիչ ու դերասան Պերճ Ֆազլեանը, երաժիշտ եւ մեկնաբան-կատարող Շահան Արծրունին եւ շատ ուրիշներ, որոնց հետ հանդիպումները Զարմինէ Պօղոսեանի համար եղել են անկիւնադարձային, կազմել ճանաչողութեան եւ ընկալումների նոր հուն: Մի[1]տումնաւոր ենք բերում տարբեր ասպարէզներում նուաճումների հասած ներկայացուցիչների անունները, որոնց թուարկումն իսկ ցոյց է տալիս իմացութիւնների այն պաշարը, որ քաղել է ինքը, հարստացրել իր ներաշխարհը:

Զարմինէ Պօղոսեանը լաւ մանկավարժ է, բառի համեստ, բայց բուն ու ամբող-ջական նշանառութեամբ ու տարողութեամբ: Նա ոչ միայն վարուժանեան վերոնշեալ ձեւակերպումով մեր օրերի «դաստիարակն է», Նիւ Եորքի Սրբոց Նահատակաց Ամէնօրեայ Վարժարանի (ՍՆԱՎ) բազմամեայ տնօրէնը, այլեւ 5 դիտող-վերլուծաբան՝ լաւագոյն իմաստներով: Ժողովածուի մէջ առանձին վերլուծականներ են՝ կապուած թէ՛ մանկավարժի իր տեսողութեան հետ (յիշենք «Մանկավարժի օրագրէն էջեր» հատուածը), թէ՛ կրթութեան կազմակերպչի խոհերն ու մտահոգութիւնները («Աղքատ հայկական վարժարաններ հարուստ Ամերիկայի մէջ»)՝ բնութագրիչ ձեւակերպումներով:

Եթէ փորձենք ժանրային առումով սահմանել վերոնշեալ գրութիւնները, կարող ենք նկատել, որ Զարմինէ Պօղոսեանն էսսէիստ-յուշագրող է, փորձագրութեան վարպետ, ինչը սահմանակցում է խօսքը մի կողմից գեղարուեստական գրականութեան շաղախին, միւս կողմից՝ հրապարակագրութեանը:

Նրա յօդուածներից շատերը, իրենց ուսերին չվերցնելով հանդերձ գրականա-գիտական ծանրութիւն ու «ծանրամարսութիւն», պահելով խոհագրութեանը յատուկ «թեթեւ» ոճական կառոյցը՝ գեղարուեստական բնութագրումների հետ, գրախօսականներ են կամ վերլուծական էջեր (յիշենք Սարգիս Վահագնի «Արշիլ Կորքի» վէպի կամ, ասենք, Սիլվա Կապուտիկեանի, Վարուժան Աճէմեանի գրականութեան շուրջ մտորումները):  

Նրանցից շատերը տեղ են գտել «Գրականութեան ու գրողներու հետ» խորագրի ներքոյ, ինչպէս օրինակ բանաստեղ[1]ծուհի Մարօ Մարգարեանին, գրականագէտ, «Օրը օրին»ի Արա Գալայճեանին, թատերագիր Հրանդ Մարգարեանին, գրականագէտ ու ընկերային գործիչ Երուանդ Ազատեանին, գրող Յակոբ Միքայէլեանին նուիրուած տողերը:

Այս «թեթեւութիւնն է» նաեւ պատճառը, որ գրքի էջերն ընթերցւում են գեղարուեստական գրականութեանը բնորոշ յափշտակութեամբ:

Պատահական չենք դիտում նաեւ «Բանաստեղծական ներշնչումներ» խորագիրը կրող ենթաբաժնի առկայութիւնը, ուր հիմնականում ուսուցչի տեսողութեամբ հարստացած ձօներ են մայրենիին, առանձին անհատների կամ երկխօսութեան ուշագրաւ փորձեր, ասենք, պոլսահայ նորագոյն շրջանի խոշորագոյն բանաստեղծներ Զահրատի եւ Զարեհ Խրախունու հետ:

Ժողովածուի մէջ բաւական մեծ տարածութիւն են զբաղեցնում լրագրական էջերը՝ համայնքային կեանքն ամբողջացնող զանազան հանդիպումների ու հանդիսութիւնների շուրջ թղթակցութիւններ՝ «Մեր համայնքային կեանքէն» ընդհանուր խորագրի տակ, նաեւ հայրենական տպաւորութիւնները՝ 80-ականներին իբրեւ սփիւռքահայ ուսուցիչ վերապատրաստման առաջին այցելութեան շրջանից մինչեւ մեր օրեր, այլեւայլ տօների ու յիշատակի օրերի հետ կապուած պատառիկներ:

Իբրեւ ամփոփում՝ կարող ենք նկատել, որ գիրքը Զարմինէ Պօղոսեանի կեանքի ու գործի, մարդկանցից ու միջավայրից ստացած տպաւորութիւնների իւրօրինակ վերաքաղ-ընդհանրացումն է:

Եւ ինքը վկան է ու ականատեսը, մեր օրերի խորատես թարգմանն ու վաղուայ նկատմամբ հաւատաւոր արուեստագէտը:

Վարձքդ կատա՛ր, սիրելի՛ Զարմինէ Պօղոսեան, հայ դաստիարակների երթը շարունակող արուեստագէտ-մանկավարժ:

ՍՈՒՐԷՆ ԴԱՆԻԷԼԵԱՆ 14 Մարտ, 2021, Երեւան

at the podium-

Dr. Knarig Aprahamian -Seated - Left to right- Prof. Souren Danielian, Zarminé Boghosian, Archbishop- Mr. Edmond Azadian

Reflections in Aravodm Chake Mangasarian_Western Armenian from Danielianm Anna Tavtian,

 

https://nt.am/am/news/307752/?fbclid=IwY2xjawJidrNleHRuA2FlbQIxMAABHtk7NmUXhd9Os5YgNthnkcStnIWOCOGr-MQ6HZ3F5V-E4FpGORwzFrbDZh5-_aem_gheazmVhA_ggKM0hIduaDA

 

Ժամանակին Զարմինէ Պօղոսեանը անսաց աւագ եղբօր՝ Ուաշինկթընի հովիւ Վրթանէս Աւ. Քահանայի՝ Արփիար Արփիարեանէն ածանցուած իմաստուն խօսքին, որ յայտարարեր էր, թէ գաղութ չէ Ամերիկան, այլ «օրհնեալ երկիր»։ Եղբայրը խորհուրդ տուեր էր բազմանդամ ընտանիքի երիտասարդ անդամներուն համախմբուելու, կազմելու ընտանիքներ, բայց ծառայելու հայ մշակոյթին, հայ կրթութեանը, եկեղեցիին։ Եթէ չլինէր պատգամի երկրորդ բաղադրիչը, Զարմինէ Պօղոսեանի ճակատագիրը շատ շատ կը նմանէր ամերիկահայ նորահաս սերնդակիցներուն եւ աւելի աւագներուն, որոնք կու գային երկրի արեւելեան կամ արեւմտեան ափերը առօրեայով ապրելու: 

 

Այս գիրքը ուսուցիչի եւ մշակութային գործիչի համայն աշխարհին ընդդէմ վկայագիրն է եւ վկայութիւնը։ Նման ենթաժանրը արդէն արմատ նետեր էր ամերիկեան երկրամասի վրայ։ 

 

1993-ին Սուրէն Աբրահամեանը, համանման խորագրի ատաղձ պահելով, գրեր էր եղեռնէն փրկուածի իր կենսագրութիւնը. «Վանէն դէպի Տիտրոյիթ. հայկական ցեղասպանութիւնէն փրկուածը»։ Մէկ էական տարբերութիւն մը կար երկու կենսապատումներու միջեւ. մէկ տեղ հայ յամառութիւնն է, ֆիզիքապէս ապրելու ջիղը իբրեւ գոյատեւութեան նշան, երկրորդին մէջ՝ դաստիարակի, ուսուցիչի առաքելութեան առջեւ մեր հիացմունքի եւ խոնարհումի փաստը։

 Անկրկնելի է վերելքի ճանապարհը, որ կտրեր է Զարմինէ Պօղոսեանը ուսուցչութեան եւ մշակոյթի իւրացման ճանապարհին։ Եւ ոչ միայն Ամերիկայի մէջ, ուր 1978-էն սկսաւ քալել, այլ շատ առաջ, երբ դեռ Ազէզի Սահակեան վարժարանի նստարանէն ծանօթացեր էր հայ տառաշարի գանձերուն, երբ 1956-էն Հալէպի մէջ կը յաճախէր Բեթէլ Աւետարանական վարժարանը, ապա ՀԲԸՄ-ի Կեդրոնական Վարժարանի միջնակարգով ու երկրորդականով, երբ նոյն Հալէպի մէջ սկսեր էր դասաւանդել Կրթասիրացի մէջ իբրեւ ուսուցիչ եւ կազմակերպիչ եռանդուն տնօրէն։ 

 Կրթասիրացի մէջ եղեր եմ, բայց չեմ հանդիպեր իրեն, եղեր եմ Նիւ Եորք, ուր ինքը Պէյսայտի ՍՆԱՎ-ի երկարամեայ տնօրէնն էր, անձանձիր ղեկավար։

 Բարձրագոյն պարգեւներու կողքին ամենաբաղձալին եւ պատուաբերը «Ս. Սահակ եւ Մեսրոպ» կաթողիկոսական շքանշանն էր (2014)։ 

Իր համար կարծես նոր իմաստ  ձեռք բերեր էին Դանիէլ Վարուժանի տողերը՝ 

Դաստիարակն է։ ……….

 Ձայնն այստեղէն լոյսէն կու գայ։

 Բայց կ’ելլէ, թռիչներուն վրայ հուր կայ.

Ձայն կ’արձակեն իրենց բոյնէն գիրքն ու կեանք։

 «Ազէզէն Ամերիկա»ի յօդուածները փորձագրութիւններ են, յուշագրութիւններ, հերոսները՝ գրողներ, գիտնականներ, ուսուցիչներ եւ ուսուցչապետեր՝ կարծես անվերջանալի շղթայ կազմող բնութագրումներ, անկիւնադարձային դէմքեր՝ Վազգէն Շուշանեանէն ձգուող ճանապարհ, որ կը հասնի Երուանդ Ակիշեան, Արա Գալայճեան, Անդրանիկ Ծառուկեան, Հրանդ Մարգարեան, Սարգիս Վահագն, Երուանդ Ազատեան, բանաստեղծական ներշնչումներու յորձանք՝ Զահրատ ու Խրախունի, Մարօ Մարգարեան, Յակոբ Միքայէլեան, Վարուժան Աճէմեան, Սիրվարդ Գարամանուկ, մինչեւ Շահան Արծրունի։ 

 Այստեղ տեղ բռներ են համայնքային կեանքի դրուագները, հայաստանեան արձագանգները: Այս միայն թուարկում չէ, այլեւ իմացութիւններու հսկայական պաշար, այն, ինչով հարստացեր է ինքը եւ հարստացրեր իր միջավայրը եւ մեզ։

 Կարճ ասած՝ ի՛ր կեանքը, ի՛ր հոգեղէն լիցքերը կազմած նուիրական անուններ։ Այսօր հարկ է, որ մեզ շրջապատող անուններու մէջ վարժուինք տալ եւ իր նուիրական ու զարմահրաշ անունը։ 

 Շնորհակալ ենք, որ կը հարստանանք քու լինելութեամբ, սիրելի՛ Զարմինէ Պօղոսեան։ 

 Վարձքդ կատա՛ր։

ՍՈՒՐԷՆ ԴԱՆԻԷԼԵԱՆ

*   *   *   *  *

ԱՆՆԱ ԴԱՒԹԵԱՆ

Խ. Աբովեանի ան. ՀՊՄՀ

Բանասիրական բաժանմունքի մագիստրատուրայի

2-րդ լսարանի ուսանողուհի

 «– Ի՞նչ նոր բան գրած ես:

Ամչնալով եւ արդարանալու փորձով, մինչեւ ականջներս կարմրելով` կ'ըսէի.

– Ո՛չ, Պարոն Պարիկեան, կը ցաւիմ, ժամանակ չունիմ...

– Ժամանակը դո՛ւն պէտք է ստեղծես,– կ՛ըլլար պատասխանը»:

Սա մի երկխօսութիւն է «նորամանուկ» «Ազէզեն Ամերիկա»ի հեղինակ Զարմինէ Պօղոսեանի եւ իր հայերէն լեզուի ուսուցիչ, Գիրքին մէջ «Կեանքս դրոշմող անձերու հետ» բաժնի մէջ իր պատուաւոր տեղը զբաղեցուցած Հայկ Պարիկեանի միջեւ:

            Այժմ վաստակաշատ կրթական մշակ տիկին Զարմինէի նման ես ալ, մէկ կողմ դրած բոլոր չակերտաւոր, փոքրիկ արդարացուցիչ պատրուակները, կը ստեղծեմ 

ժամանակն ու կը վերսկսիմ գրել:

Ընթերցողի ուշադրութեանը ներկայացուող գիրքն ունի 3 ճիւղաւորում, այն է՝ խոհագրութիւն, յօդուածներ, բանաստեղծութիւններ: Ժանրային այս բաժանումը 

գիրքին կու տայ ժողովածուի արժէք, մանկութեան ու պատանեկութեան յուշ-խոհերէն, աշխատանքային գործունէութիւնէն եւ գիտակրթական առօրեայէն 

կը կազմուի «Ազէզեն Ամերիկա» կոչուող իւրատեսակ փունջը: 

 Բայց այս փունջը փունջ չէր կազմեր, եթէ որպէս զարկերակ չդիտարկէր մանկավարժութիւնը: Այո՛, գիրքի իւրաքանչիւր էջով կ՛անցնի մանկավարժութիւն կոչուող կարմիր թելը, որ գործարկուած է Սփիւռքի մէջ իր «կարը կարելու», չէ՞որ «Որքան ալ որ օտար հողմերը փչեն մեր շուրջը, ձեր եւ մեր ճիգերով պիտի կարենանք սփիւռքահայ նոր սերունդին մէջ պահել հայրենասիրութիւնը, հաւատքը հայի ապագայի նկատմամբ»,- նշում է հեղինակը «Ինքնակենսագրութեան փոխարէն» ենթաբաժնի մէջ տեղ գտած «Նահանջելու իրաւունք չունինք» խորագրով յօդուածին մէջ:

 Իսկ ինչպէ՞ս, ի՞նչ սկզբունքով  կառուցուած է մանկավարժական այս փունջը: «Ազէզեն Ամերիկա»ն ընթերցողին կը ներկայանայ «Այբ»էն մինչեւ «Թօ» հետաքրքիր եւ յաջորդական ենթաբաժանումով: Տրոհման այս ձեւը, կը կարծենք,  իւրօրինակ 

երկխօսութիւն մըն  է «Ճամբար Նուպար»ի հայերէն խօսիլ պատգամող պզտիկ ցուցատախտակի գրութեան հետ:

Մայր լեզուով խոսելու, օտար ափերուն այն պահպանելու, սերունդներուն փոխանցելու առաքելութիւնն իր դժուարութիւններով ու խնդիրներով «Հայերէն խօսիր» յօդուածէն կը ճիւղաւորուի ու կը հասնի «Մանկավարժի օրագրէն էջեր» ենթաբաժին՝ ընթերցողի առջեւ բանալով մերթ ծիծաղ յարուցող, մէկ ժպիտ պարգեւող, մերթ ալ խիստ մտահոգիչ յուշ- դրուագներ: Ահա մի պատկեր «Վերամուտի մտահոգութիւններ. երեք պատկեր մեր կեանքէն» յօդուածէն. «Գրասենեակին հեռաձայնը կը հնչէ: Ծնողներէն մին գիծի վրայ է: 

-Շատ կը ներէք, տիկին տնօրէնուհի, աղջիկս չպիտի արձանագրեմ այս տարի։ Շատ դժուար է ճամբորդութիւնը, կը քնանայ ինքնաշարժին մէջ, մինչեւ տուն հասնինք, ուժ չ'ունենար դաս սորվելու, հայերէնն ալ շատ դժուարին կու գայ, ուրիշ բաներէն ալ կը զրկուի կոր։

Լուռ կը լսեմ լսափողին միւս կողմէն:

– Օրինակ՝ ինչպիսի բաներէն կը զրկուի Ձեր աղջիկը, տիկին։

– Պալէի (բեմական ներկայացում) դասի չի կրնար երթալ, ճիմնազեումի բնաւ ուժ չի մնար կոր… այսինքն՝ գիտեմ, աւելի կանուխ պէտք էր որ լուր տուած ըլլայի, բայց շատ դրի վերցուցի,մէկ շունչով, լաւ պատրաստուած դասի պէս իրարու ետեւէ կը գեղգեղէ մեր հոգատար մայրը։ Եւ վրան ալ կ'աւելցնէ չքմեղանքի կարագով օծելու իր խօսքը.– Մենք դպրոցը շատշատ կը սիրենք... սխալ մի հասկնաք զիս, տիկին, աղջիկս չ՚ուզեր կոր. հայերէնը շատ դժուարին կու գայ կոր...:

Երբ զրկուողը գիտակից չէ, թէ իսկապէս ինչէն կը զրկուի... Ալ ի՞նչ խօսիլ, ինչ ըսել մօրը, երբ վեց տարեկան աղջնակը կ'որոշէ, իսկ մայրն ալ մտահոգ է, որ իր աղջնակը «ուրիշ բաներէ կը զրկուի... կոր…», կը նկատէ հեղինակը։ 

 Այս պատկերի մեղքը քիչ մը  մեղմելու համար, կարծես, դրուագային շղթային կը միանայ «հայութեան հետ բացարձակ կապ չունեցող քորեացի ընտանիք մը, որ ոչինչ չի խնայեր, որ դասերը դիւրին գան երեխային»: 

Հեռաձայնէն եկած եւ նմանատիպ լուրերը, սակայն, հեղինակ-մանկավարժին չեն յուսահատեցներ. Ան կը փորձէ «արտասահմանեան կեանքի բաժակին պարպուած կէսը անտեսել ու լաւատեսօրէն լեցուն կէսը տեսնելով յուսադրուիլ», չէ՞ որ «Կրթական մշակը հայկական կեդրոններէն ներս նուիրում բառին քաջածանօթ է, անով լեցուցած է իր  գործունէութիւնը, իր առօրեան, իր ամբողջ կեանքը»: 

 «Ազէզեն Ամերիկա»ի առաջին էջերուն մէջ տեղ գտած կրթական այս բանաձեւը կենսունակ է գիրքի մաս կազմող բոլոր ենթաբաժիններու համար:

 Մայրենի լեզուի պահպանման եւ փոխանցման թեմայէն զատ «Մանկավարժի օրագրէն էջեր» ենթաբաժնի առանցքին մէջ են նաեւ այնպիսի հարցեր, ինչպէս են՝ ճշդապահութիւնը, սաներուն քաջալերելու միջոցները, դաստիարակութիւնը, Ամերի կայի կրթական համակարգը, անոր խնդիրները, կիրառուող մեթոտները, կրթական ոլորտի մէջ նոր, բանիմաց երիտասարդ ուժերու կարեւորութիւնը:

 Բ-են համարակալումը կրող «Կեանքս դրոշմող անձերու հետ» խորագրով ենթաբաժ Նի մէջ զանազան միջադէպերու ու երկխօսութիւններու միջոցով վեր կը հանուին հեղի նակի կեանքինմէջ  կարեւոր դեր խաղցած ուսուցիչներու կերպարները: «Կեանքիս տարբեր հանգրուաններուն շատ տարբեր առիթներով յիշած եմ ուսուցիչներս։ Իւրաքանչիւրը անոնցմէ անեկդոտ մը, մանրավէպ մը, ժպիտ կամ ափսոսանք բերած է իր հետ եւ քանդակած յուշերուս մէջ», կը նշէ հեղինակը։   

 Այդ յուշերուն մէջ  իր ուրոյն տեղն ունի ամէն ինչ գիտցող Ազէզի Խոճան, նոյն ինքը՝ Համբարձում Պէրպէրեանը, ամբողջ Ազէզի մէկ հատիկ խոճան, որուն հարիւրաւոր մեթր հեռաւորութենէն երեւիլը զգաստութիւն կը պարտադրէր»։ Ազէզի խոճային նուիրուած հատուածը նշանաւոր է Արշակ Չօպանեանի «Գեղօն ի պատիւ հայ լեզուին» կտորով եւ հեղինակի՝ այդ ժամանակներու երկչոտ բնաւորութեամբ: 

 Ենթաբաժնի յօդուածներուն մէջ պակաս կարեւոր դեր չի տանիր հայերէն լեզուի ուսուցիչ Հայկ Պարիկեանը: Վերջինիս նուիրուած հատուածը կը նշանաւորենք Շահան Շահնուրի «Նահանջը առանց երգի» հատորով եւ «արեւողող», «մազօթաողող» նորակազմութիւններով: Չմոռնանք յիշատակել նաեւ տնտեսագի-տութիւն դասընթացի ուսուցչուհիին՝ Օրիորդ Ճեմիլէ Նազարեանին, չէ՞որ ան իր աշակերտուհիներու ուսումնական առօրեայի մէջ ուսուցիչէն զատ ունէր մէկ դեր եւս, այն է՝ ընկեր-խորհրդատու:

 «Ազէզեն Ամերիկա» աշխատութիւնն ընթերցողին կը գրաւէ իր ոչ միայն յուշագրա-կան յօդուածային գրելաձեւով, այլեւ գեղարուեստական շաղախով: Վերջինս աւելի գրաւիչ կը դառնայ շնորհիւ դիպուկ ու անկեղծ նկարագրութիւններու եւ համեմատութիւններու: Օր.՝ «Ազէզի Խոճան» հատուածին մէջ անմիջապէս կը  գրաւեն հետեւեալ տողերը.

«Թումանեանի Գիքորը այնքան չէր խեղճացած աղջիկ-պարոնին տան մէջ, որքան ես՝ Լազար Նաճարեան-Գ. Կիւլպէնկեանի տանիքը՝ այդ վերամուտի զբօսանքին»:

 Գեղարուեստական մատուցումը նիւթն աւելի թեթեւ կը դարձնէ, որու շնորհիւ ընթերցողը, պատմուող դէպքերէն ելլելով, ինքնաբերաբար, առանց յատուկ ջանքեր գործադրելու մտովի կը տեղափոխուի անցեալ եւ կը յայտնուի դպրոցական նստարանի, ժամանակ անց ալ կրկին կը դառնայ համալսարանական առօրեայի մէկ մասնիկը: Ես ալ «Ինքնակենսագրութեան փոխարէն», «Կեանքս դրոշմող անձերու հետ» եւ «Մանկավարժի օրագիրէն էջեր» ենթաբաժիններն ընթերցեցածս ժամանակ  յիշեր եմ ինչպէս դպրոցական ու համալսարանական, այնպէս ալ ուսումնական վարժութեան օրերուն սիրտ զովացնող ու սիրտ մաշեցնող դէպքերու երկար շարան մը: 

 Տափակ անիւին նմանող պատմութիւն մըն ալ ես ունիմ, զուարճալի  պատմութիւն մը, երբ տափակ անիւի փոխարէն տունը ձգած պայուսակը  դարձեր էր ուսուցիչէն  յետոյ դասարան մտնելու իմ պատճառը: 

 Ազէզի Խոճայի եւ Հայկ Պարիկեանի նման ուսուցիչներու ու դասախօսներու ես նոյնպէս երախտապարտ եմ, քանզի անոնք կրթութեան ու մանկավարժութեան այն մշակներն են եղեր, որոնք երկչոտ ու ամաչկոտ բնաւորութիւն ունեցող սորվորողներու ձայնը ամէն կերպ լսելու դարձնելու կոչեր հնչեցուցեր են: Եւ վերջապես, գիրքի ուշագրաւ հատ-ւածներէն մէկը ամերիկեան կրթական համակարգին մէջ կիրառուող դաստիարակչական մեթոտներու մասին է.

 «Ուսուցիչները երբեք աշակերտներուն չեն ըսեր. «Դուն չես գիտեր», այլ կ'ըսեն. «Եկուր միասին փնտռենք, ես ալ լաւ չեմ յիշեր»՝ ձեւացնելով, թէ իրենք ալ չեն գիտեր»։ Այս ինծի մանկավարժութեան պարտէզներուն մէջ  կատարած առաջին փորձերս եւ սփիւռքահայ գրող, մանկավարժ Յակոբ Օշականի՝ իր սաներէն մէկուն ուղղուած խօսքը յիշեցուց.

 «Մտիկ ըրէ տղաս: Կան մեծ լեռներ եւ կան պզտիկ լեռներ: Մեծ լերան մէջ ենթադրէ որ կայ մեծ քանակութեամբ ոսկի, պզտիկ լերան մէջ՝ քիչ քանակութեամբ: Արդ՝ մեծ լերան շատը կրնա՞յ պատճառ ըլլալ որ պզտիկին քիչը դադրի ոսկի ըլլալէ, կորսնցնէ իր ոսկեղէն արժէքը:  Տո՛ւր առայժմ քու քիչ ոսկիդ, շատին մասին մտածելու դեռ ժամանակ ունիս…»:  

 Խօսքս կ՛ուզեմ եզրափակել գիրքէն առնուած պատգամով մը, որ հնչեցուցեր է Տօքթ. Բերկրուհի Նաճարեանը Հալէպի Լազար Նաճարեան Գալուստ Կիւլպէնկեան վարժարան այցի ժամանակ.

 «Եթէ երազ ունիք, ձեր աշխատանքով ու կեցուածքով կրնաք համոզել ձեր շուրջինները, որպէսզի ձեր երազներուն ընթացք տան»:

 Սիրելի՛ տիկին Զարմինէ, Դուք հասեր եք Ձեր երազին: 

 Շարունակեցէք երթը Ձեր, չէ՞որ մանկավարժի ուղին դեռ նոր սկսող մանկավարժներու համար Ձեր ընթացքը օրինակ է: Հրաժեշտի ժպիտս կը լայննայ

Մնամ յարգանօք՝ Աննա Դաւթեան

*  *   *   *   *   *

Ներկայացուած է Երեւանի Սփիւռք Գիտա-ուսումնական Կեդրոնի մէջ Խաչատուր Աբովեանի Անուան Մանկավարժական Համլսարան

Հինգշաբթի՝ Հոկտեմբեր 7, 2021-ին

Գրեց՝ ԱՆՆԱ ԿՈՍՏԱՆԵԱՆ

 Բանասիրական   ֆակուլտետ, 4-րդ  կուրս

 «Ոտքի՛, ժողովուրդ,

Ապագան խորտակուած

Նոր սերունդ դժբախտ

Անկարելի է լռել,

Արթննալու պահն է,

Դանակը ոսկորին հասած է արդէն

Ապահովեցէք

Ապահով կեանք մը ամբողջ աշխարհի

Գէթ ձեր զաւակներուն համար գալիքի»։

 Յախուռն,  ճեպընթաց,  կեցութեան  անակնկալները  յաղթահարելու զարմանալի կորովով   ու ուժով, ազգային ուղիի մայր գիծերէն, գերզգայուն

«փնթփնթոցներու»  փոխարէն  «Ոտքի»-ի  արթնութեամբ հանդէս  կու գայ Զարմինէ  Պողոսեանը՝  «Ազէզէն  Ամերիկա»  գիրքի   «Բանաստեղծական

Ներշնչումներ»  խորագիրը  կրող  ենթաբաժնին մէջ։

 Ազէզ,  Հալէպ,  Նիւ  Յորք,  Նիւ  Ճըրզի  տարագիր  աշխարհի խաչմերուկներուն  կանգնած  Զարմինէ  Պողոսեանը  ծնած  է  Սուրիական

հայաշունչ  գիւղաքաղաք  Ազէզին մէջ։  Աշխատակցեր է «Զարթօնք», «Նոր Այնթէպ»,  «Պայքար»,  «Շիրակ», «Նոր  օր», «Մարմարա», «Ազդակ»,

«Հայրենիք»,   «Նոր  Կեանք»  պարբերականներուն։ 

 Թերթենք  էջերը  ստեղծագործական․․․

Ինչքան  զգայուն  լարերու  վրայ  է  կառուցուած  «Կը  փնտռեմ» պատմութիւնը․  արդէն  իսկ  վերնագիրը  թոյլ  կը շշնջէ  մեր  ականջին․

 «Բոլորը  կարօտը  ունին  իրենց  տունին,  անկողնին,  թէկուզ  ամէնէն աննշան համարուղ ամենամտերիմ իրենց բարձին, որուն վրայ ինչ բարձր

տրամադրութեամբ հանգիստ տուած էին իրենց գլուխներուն եւ հրաշալի երազներ  տեսած  ժամանակին։»

 Հիմա․․․  պատրանաթափ  ընդոստ  կ’արթննան՝  աչք  բանալով  տեսնելու կարծր  իրականութիւնը․․․  կորուստներ  եւ  փնտռտուք՝  ամէնէն  աննշան

կարծուող  մանրուքներուն։  Հոն  չեն  այլեւս։  Ո~ւր էին երէկ եւ կամ անցեալ տարի․․․ Ո՞ւր  են  հիմա։

 Այո՛։  Հարազատներս  կը  փնտռեմ… տեղերը  բոլոր  հարազատներուս,ցիրուցան,  անորոշ  հասցէներով»։

 Տրամադրութիւններու  շղթան կը փոխուի՝  համամարդկային սիրոյ Ակունքներում մէջ ենք․ ես, ան հարազատը, հարազատները, մարդիկ ուղղակի,  դուք,  բոլորս...

 Զարմինէ Պoղոսեանի փնտռտուքներու   մէկ այլ ծայրաթեւ կը յիշեցնէ «Ես  Յղի  Եմ»  ոչ  այնքան  ընդունուած  կարգախօս-արտայայտութիւնը:

 Այնքան  հետաքրքիր  է  տիկին  Զարմինէի՝  վերնագիրի  շուրջ պաշտպանողականը. «Ես յղի եմ» վերնագիրը կը դնէ եւ կը սկսի հետեւեալ վահանով. «Հաւատացէք, իմ մասին չէ, որ կը խօսիմ: Թոռնիկ ունենալու յոյսով  շատ -շատոնց  այդ  պարտականութիւնը  իմ  զաւակներուս

փոխանցած եմ: «Թոռնիկի պէս անուշ բան չկայ այս աշխարհիս մէջ»- կը հաստատեն  շուրջիններս»:  

 Ես  ալ   առաջին  անգամ  կը լսէի  Ճիմիին  վերագրուած  այդ  տեսակ յայտարարութիւնը.   «Ճիմի,  այ  էմ  փրէկնընթ»՝  Ճիմի,  յղի  եմ...

 «Ես յղի  եմ»  յայտարարել  ամբողջ  աշխարհին:  Չէ,  այս  մէկը  առաջին անգամն  էր  որ  կը  լսէինք»:  

 Յետոյ իմ մեծերէն շատ անգամ լսած արտահայտութեան շարքը կու գայ՝ «Է~~, մեր ատենը ամեն բան ուրիշ էր: Ժամանակները որքան փոխուած են: Ամօթ կար, յարգանք կար:»  

 

Այսպէս,  հինի  ու  նորի  պայքարով,  երբեմն  համատեղելով  ու ներդաշնակելով  հեղինակը  կու գայ  ամենակարեւոր  մաղթանքին.

 «...փոխանցեցէք անհամար բարեկամներուս եւ ազգակիցներուս՝ ի սրտէ խաղաղութիւն  կը  մաղթեմ  աշխարհին, բոլոր բոլորին, եւ ինչպէս որ մեր աշակերտներուն  շրթունքներէն  կը  լսենք,  Հիւսիս-  Արեւելք  երգին  տողերուն մաղթանքները,  կը  ձայնակցիմ  իրենց  հետ  երգելով,  մաղթելով  որ  մեր ձայնի  ալիքները  հասնին  բոլոր  տեղահան եւ կայք փնտռող ազգակիցներուս»։   

 Իսկ  իր  համար  խաղաղութեան  գլխաւոր  կռուանը  բարութիւնն  է.

 «Ծննդեան  տօներու  առթիւ  սրտաբուխ  նուէր  մը»  ստեղծագործութեան մէջ կը նկատենք մշտարթուն,  անուղղելի լաւատեսութիւն․ «Ով կ՛ըսէ թէ աշխարհ անտարբեր,  անգութ,  անշնորհակալ  ու  չարակամ  մարդոցմով լեցուած  է։  Միմիայն մէկ ազնիւ  արարք,  առանց  անմիջական ակնկալութեան  մէկ  գեղեցիկ  ժեսթ,  մեզի  տրուած  նուէր-բարիքը  մեզ ինչպէս  լաւատեսութեան  փոխադրեց »։ 

 Պատմութիւնը կ՛եզրափակուի  աւելի  ընդգծելի գիրով․ «Այո, աշխարհի  մէջ  տակաւին  կան  լաւ  մարդիկ»։

 Այդ լաւ մարդկանց մէջ մենք այսօր կը տեսնենք Ձեր ներկայութիւնը...

 Արեւմտահայերէնի վերածեց՝ Շաքէ Մանկասարեան

  Նոյյան տապան  -   Հասարակություն

2022-Wed_April 27 _Rev. Fr. Untzag Nalbandian's Presentation - AZEZEN Ameriga Book- by Zarmine Boghosian

 

“WHY ARE STORIES SO VITAL?” FR. NALBANDIAN’S REFLECTIONS ON “AZEZEN AMERICA”

·                                  May 4, 2022

 

 

 

 

At the tribute for Zarminé  Boghosian on April 27, 2022, Fr. Untzag Nalbandian delivered the following remarks on her memoir,

From Azez to America.

* * *

Three days after the 107th anniversary commemoration of the Armenian Genocide, we gather here under the dome of St. Vartan Cathedral and auspices of our Primate, Bishop Daniel. Once again, this testifies we not only survived but we continue to thrive. And we are a creative people, in this case, also in literary endeavors.

Mrs. Zarminé Boghosian’s newly published 434 page memoir, From Azez to America is beautifully written in Western Armenian. Although not strictly autobiographical, she has organized the book under different categories, such as: People Who Influenced My Life, Unforgettable Meetings, Meeting with literary figures, and writers, from our community life, to mention the few. The book was published in Armenia and I understand that almost all copies are gone. After reading this book, you learn that Zarminé is a keen observer, fine commentator and good storyteller.

We are gathered here to honor the author for her literary work; however I feel she honors us and future generations by sharing her stories and honest thoughts in writing. As she told me, “I wrote this book so that my writings will not be lost.” And of course and also, to educate the new generation.

Our people and especially intellectuals have always appreciated its writers. They knew well the “recited words fly by and it is the writing that stays «խօսքը կը թռչի, գիրը՝ կը մնայ» as we say in Armenian.

Zarminé  Boghosian is familiar to us–as an educator and school principal of Holy Martyrs Day School, contributor to Armenian newspapers, and now memoirist. Anyone can read her book with great pleasure or as we say in Armenian, Համով հոտով։ She has taught Armenian language and culture in this very St. Vartan Cathedral for 10 or more years.

Zarminé is also a member of the Armenian Church, to which she refers many times in her book. As she describes, “In Azez, on the day of the Feast of Dyarnuntarach (the Presentation of the Lord to the Temple), we had to make sure we could take the light to our homes without extinguishing it.’’

For sure, all these years she has not only brought that light, Zarminé has radiated it wherever she went, including into the minds and hearts of all her students.

The author’s life spans two countries, Syria and the United States. Instead of writing solely her own autobiography, she wrote about her meetings with important and well-known intellectuals, writers, musicians, inventors, educators and those who are concerned with Armenian life and issues. In this book you also will find essays on different events and anniversaries.

Why are stories so vital? Because through our stories, we can educate the new generation about our faith and Christ-centered culture! Yes, by telling her stories, she educates the reader. She expresses her thoughts freely, without hesitation. She knows well as an educator, she must say the things that others may not say, not to criticize, but to correct, to teach, to make readers aware and think about those things that need to change.

The first part of her book is about Azez and Aleppo. She describes her family and friends, childhood Armenian school years, very much connected to the Syrian Armenian community. She speaks about the local Soorp Takavor Armenian Church in Azez. She also mentions her Jerusalem Odyssey with her brother, Fr. Vrtanes and how they somehow had to leave under not pleasant circumstances.

She mentions important and well-known individuals, to name the few, Silva Gaboudikian, Antranig Poladian, Raymond Damadian, Aris Sevag, Lousine Zakarian, Sahan Arzruni, Sero Khanzadian, Maro Markarian, Arshille Gorky, Dr. Hrand Markarian, Zareh Melkonian and many more.

She also writes about events she has attended and reflected upon, such as the 100 year old Armenian Students Association, AGBU, A century old life of Armenians in America, or the 100 year old Grtasirats Armenian school in Aleppo and her first job as a teacher in that school after her graduation from Najarian-Gulbenkian High School.

Her book is also didactic. She at times tries to educate her readers or at least make them stop and reflect. For example, while describing Dr. Pergrouhi Najarian Svajian’s hospitalization, she writes that one of the nurses spoke highly of Dr. Svajian saying, “What an extraordinary woman she is.” When Zarmine told Dr. Svajian, who was on a stretcher going to surgery, Dr. Svajian responded, “Even though she just met me, she knew me better than some who worked with me for years.” I think there is a lesson for us to learn from Dr. Svajian’s short message. First, we must appreciate what we have.

Unfortunately, often others, foreigners and strangers admire what we Armenians have more than we do.

She also relates the story of the Holy Martyrs Armenian Day school sign. She, as the principal of the daily school was given permission to order and place the sign in front of the school. Disappointment came when the church leadership told her hold on, we must still discuss this in our PC meeting.  We must agree on the color and the size of the sign and the exact location where it should be placed. The lesson? Sometimes, we waste our time on secondary matters instead of focusing on more important issues. Maybe this story caught my attention because I am a parish priest.

She describes how she and others from abroad attended an Armenian language teachers’ training conference in Armenia. She and other participants noticed it was not well organized. But they agreed not to criticize. They decided to speak and write positively about it. This too – refraining from being overly critical — is an important virtue, sometimes lacking in our people, including our community leaders.

Zarminé also mentions the advice Diramayr Siranoush Baljian the mother of the late Vazken Catholicos, gave to Armenian mothers: “I want each of you to be an educator in your home. I too have lived on foreign soil, however I was dedicated to my son’s education. Dear Armenian mothers, love and teach your children to love the Armenian Church, Armenia and the Armenian language. We have so much literary wealth, do not deprive your children from that wealth.”

What a simple, but powerful and timeless message and another brief sermon from Diramyr.

At the end of the book the author has Բանաստեղծական ներշնչումներ a “Poetic Inspirations” section. Here, she has included many of her Armenian poems on anniversaries such as the 1600^th  anniversary of the invention of the Armenian alphabet, the 50^th  anniversary of her brother, Fr. Vrtanes’s ordination, or the 70^th  anniversary of Arshile Gorky’s death and others.

In her last two pages titled Յաւէտ երախտապարտ “Forever grateful,” she mentions the names of her elementary and high school teachers who encouraged her to write, as did her brother Fr. Vertanes. He placed the books of well-known Armenian writers in her hands saying, “Read them and write, I know you can!” What short, but very effective advice. This book is the result of the advice of those teachers and her brother. May God bless their souls.

Zarminé acknowledges this book is not even 10% of her thoughts and feelings of her 70 years of life. She praises Missak, her husband of 55 years, who has been the pillar and the true supporter of her life.

In conclusion, I note in 2014, Zarminé received the Sts. Sahag and Mesrob medal, given by His Holiness Karekin II, Catholicos of All Armenians.

Today, we too can only congratulate and appreciate Zarminé, not just for publishing her memoirs, but also for serving the Armenian community as an educator for the past 50 years. God bless you, your husband Missak and all your loved ones!

You can proudly repeat the words of the great Armenian poet, Vahan Tekeyan who some 90 years ago wrote, (which you also included in your book):

«Յաշուեյարդար ի՞նչ մնաց, կեանքէն ինծի ի՞նչ մնաց,
ինչ որ տուի ուրիշին, տարօրինակ, ա՛յն միայն»։

“In the final accounting what did I get out of life?
Amazingly, only what I gave to others.”

By Fr. Untzag Nalbandian

* * *

Pictured: Fr. Untzag Nalbandian at the Diocesan Center in New York, during the tribute in honor of Zarminé Boghosian on April 27, 2022. (Photo by Diran Jebejian)

 

A Review about my book by Avedis Razmig

 Azezen Ameriga - a book review by Avedis Razmig