«ՀՈԳՈՒ ՊԱՐՏՔՍ» ․․․ ՈՒՇԱՑՈՒՄՈՎ
Զարմինէ Գ․ Պօղոսեան
Մարտի
8-ը պաշտօնապէս ճանչցուած տօն է մեծարելու իգական սեռի ներկայացուցիչները գրեթէ
աշխարհի բոլոր երկիրներու մէջ։
1987-1988 դպրոցական տարեշրջանին երբ Նիւ Եորքի հայ
ամէնօրեայ վարժարանին տնօրէնութիւնը ստանձնեցի ծրագիրներէս մին մեր աշակերտութեան
ծանօթացնել էր մեր անմիջական համայնքին երախտաւորները։ Դասագիրքերու մէջ
տեղադրուած նկարներէն դուրս՝ կ՛ուզէի որ մեր անմիջական համայնքէն ներս արուեստի ու
գրականութեան ճամբով մեր կեանքը հարստացնող անձնաւորութիւն-ներու հետ մեր աշակերտները անձամբ ծանօթանան։
Դասագրքերու մէջ երեւցողները միայն անուններ էին
իրենց համար։ Բնական է որ տարբեր ազդեցութիւն պիտի ունենար եթէ անոնք մեր շէնքէն
ներս անձամբ հանդիպէին, տեսնէին, խօսէին, հարցեր տային եւ մանաւանդ՝ պատասխան
ստանային ուղղակի այդ նշանաւոր անձերէն։
Այդ տրամադրութեամբ ամէն տարի հրաւէր նամակներ
ուղղած էի շարք մը գրողներու եւ տարբեր մարզերու մէջ համբաւ ունեցող
անձնաւորութիւններու, Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզիի շրջակայ համայնքներէն ներս
գտնուողներուն, ինչպէս նաեւ Ֆիլատելֆիա եւ Քընէթիքէթ նահանգներու մէջ բնակութիւն
հաստատած շարք մը հայորդիներու։ Հրաւէրներուն մեծ մասամբ սիրայօժար ընդառաջողներ
եղան, շատեր ճամբորդական հարցերով եւ այլ անձնական պատճառներով չկրցան ներկայ
ըլլալ։
Ժամանակի ընթացքին մեր վարժարանին յուշատետրը հարստացաւ
հայրենի թէ արտասահմանեան անձնաւորութիւններու արձանագրութիւններով եւ
յիշատակներով։ Սովորական կարճ համդիպումներով այցելուներէն անջատ, յատուկ
հանդիպման պահերու համար Ս․Ն․Ա․Վ․-ի հիւրեր հանդիսացան երէց սերունդէն նահապետ գրող՝ Յակոբ Ասատուրեան, ՀԲԸՄ-ի այդ օրերուն
նորանշանակ նախագահ՝ Լուիզ
Մանուկեան-Սիմոն, լրագրող եւ գրադարանավար՝ Արմինէ Տիքիճեան, դաշնակահար՝ Արթիւր
Փափազեան, նկարչուհի՝ Մարիամ
Աթթարեան, հոգեբան, դաստիարակ՝ Պրուքլին
Գոլէճի Մանկավարժական Ամպիոնի Վարիչ՝ Դոկտ․ Բերկրուհի Սվաճեան, արձակագիր՝ Լուսիկ Մելիքեան, դաշնակահար Շահան Արծրունի, Հայ ձայնասփիւռի տնօրէն Վարդան Ապտօ, անգլիագիր գրող բանաստեղծ Դաւիթ Խըրտեան, եւ իր արուեստագէտ կողակիցը՝ յատկապէս մանկական գիրքեր պատկերազարդող արուեստագէտ Նօնի Հոկրոկեան (Հողկրողեանէ
կրճատուած), հոգեբան՝ Դոկտ․ Անի Գալայճեան, Բժիշկ-Գիւտարար (MRI) Ռէյմընտ-Վահան
Տամատեան, արուեստագէտ Վազգէն Գալայճեան, անգլիագիր
հեղինակ Մարգարիտ Ահներդ, հեղինակ եւ
ծաղրանկարիչ Լուսին Գասպարեան,
երիտասարդ անգլիագիր գրողներ՝ Կարին
Յովաննիսեան, Այտա Զիլէլեան-Սիլաք, եւ այլ անձնաւորութիւններ։
Այս բոլորին հետ չիրականացուած գործի մը հոգիի
պարտքը կը զգամ այս օրերուն եւ յատկապէս
իգական սեռի ներկայացուցիչ մեր երկու յարգարժան եւ իւրայատուկ հայ գիրի
նուիրեալներու հանդէպ։
Երկուքն ալ աշխարհագրականօրէն թէեւ մօտ էին դպրոցին,
նախկին լիբանանահայեր, որոնք իրենց յատուկ տեղերը գրաւած էին իգական սեռի բարձր
պատուանդանին վրայ, մամուլին ընդմէջէն մեր առօրեային մաս կը կազմէին Ֆիլատելֆեա
հաստատուած Գիւտցի Միքայէլեանը եւ Նիւ ճըրզի բնակող Վեհանոյշ Թեքեանը։
Ուշադրութիւնս գրաւած էր մեր համայնքի մշակութային
ձեռնարկներուն ընթացքին, մասնաւորաբար պատուոյ սեղանի ետին տեղ գրաւած կ՛ըլլային
շարք մը պատկառելի արական սեռի ներկայացուցիչներ եւ ․․․ երբեմն ալ միակ ծաղիկի մը պէս հրաւիրեալներու շարքին․․․ իգական սեռի ներկայացուցիչ մը։
Մամուլէն կը հետեւէի անուններուն Գուտցի
Միքայէլեանը- «Նոր Կեանք» Շաբաթաթերթի կանոնաւոր աշխատակիցն էր։ Առաջին անձամբ հանդիպումս
հայրենի գրող, պատմավիպագիր Սերօ Խանզատեանի այցելութեան առթիւ էր, 1980-ականի
սկիզբին Նիւ Եորքի մէջ։ Երջանկայիշատակ Թորգոմ սրբազանին հովանաւորութեամբ հայրենի
գրողին նուիրուած ձեռնարկին ներկայ էր նաեւ ինք, պատուոյ սեղանին երկար շարքով
նստած տղամարդ գրողներու շարքին միա՛կ կինը, էն վերջինը նստած – (Տե՛ս նկարը)։
Այդ օրուընէ ասդին ընկերային, քաղաքական ազգային հարցեր շօշափող իր երկարաշունչ ու խիզախ յօդուածներուն կը հետեւէի։ «ԹՈՒԼԲԱՆ» Գուտցիին յատուկ հերոս մըն էր, որուն միջոցաւ իր ընթերցողները ամէն շաբաթ մասնակից կը դառնային իր
ճամբորդութիւններուն հետ օրուան հարցեր վերլուծելող իր մօտեցու-մին,
անհատականութիւն եւ համարձակ ջիղ ունեցող իր անձին։
2003-ին Նոր
Կեանքի իր սիւնակէն կը կարդանք օրուան քաղաքական կեանքի վերլուծումները․․․ ․ «․․այսօր ո՞վ իրաւասութիւն
ունի արդարութիւն բաշխելու, եթէ ոչ հզօրագոյն երկիր մը, որ դարերէ ի վեր բնաջնջած
ըլլալով բնիկ ժողովուրդը եւ անտեսելով ներկայիս անոր իրաւունքները կը դատապարտէ,
կ՛օղակէ, կ՛անջատէ այն երկիրները որոնք իր առօրեայ տնտեսական հաշիւներուն աննպաստ կը
թուին ըլլալ։ Հոգ չէ թէ հարիւր հազարաւոր
քիւրտեր տեղահան կ՛ըլլան, հոգ չէ թէ 1․5 միլիոն հայեր բնաջնջուած ըլլան․․․ եւ անտեսուած մինչեւ այսօր․․․․․․» գրած էր
Գուտցի միքայէլեան 17 տարի առաջ Յունուարին։
Ի՞նչ փոխուած է մինչեւ հիմա․․․ կարդանք դարձեալ 2003-էն
իր տողերը․․․․
«Հանգստեան կոչուածները մղձաւանջով կը դիտեն
ապագան։ Միջին դասակարգը որ դրամատիրական կարգերու սիւնն է, հետզհետէ կը հիւծի,
մինչ հարուստը ա՛լ աւելի կը հարստանայ։»
Այսօր Նոր
Կեանքը չկայ, քանի մը տարիէ ալ լռած էր նաեւ Գուտցիին գրիչը։ Կը փնտռէի զինքը։
Մի քանի հեռաձայնային փնտռտուքէ ետք դադրեցայ իր թիւին հեռաձայնելէ։
Զինք ճանչցող համաքաղաքացիներուն թիւերը
փորձեցի, խուսափողական պատասխաններ
ստանալէ ետք յուսախաբ էի։ Մեր հեռաձայնային խօսակցութեան ընթացքին խոստացած էի որ
հարցազրոյցով մը պիտի անդրադառնամ իր վաստակին։ Կը զարմանայի որ թերթերը զինք չէին
փնտռեր։ Ի վերջոյ կարդացի իր մահազդը անգլիատառ շաբաթաթերթ, Հայ կեանքը ցոլացնող “Միրըրին»
մէջ (The Armenian Mirror Spectator)։
Այո՛, Ապրիլ 19, 2020-ին վկայեալ հիւանդապահուհին, սուր գրիչի տէր հասարակական
գործիչը, հեղինակը բազում յօդուածներու եւ թատերական գործերու, մանաւանդ՝ Միացեալ Նահանգներու Արեւելեան ափի
նահանգներու մէջ ճանչցուած մտաւորական Տիկին
Գուտցի Միքայէլեանը որոշած էր ֆիզիքապէս հեռանալ այս աշխարհէն, սակայն –
ցաւօք՝ անկէ շատ առաջ արդէն լռած էր իր բեղուն գրիչը, (Alzheimer’s)-ի հիւանդութեան պատճառով։
Օր մը անպայման երկար պէտք է գրուի այս հայուհիին
մասին։ Չեմ ալ յիշեր կարդացած ըլլալ երբեւէ յատուկ գնահատանքի ձեռնարկ մը նուիրուա՞ծ
էր արդեօք յատուկ իրեն համար։
Իմ երկրորդ խղճի պարտքս է հիացումս եւ գնահատանքս
յայտնել մէկ այլ յարգարժան հեղինակի։ Ով
որ կարօտն ունի արեւմտահայերէնի շքեղութեան վայելքը ըմբոշխնելու, անպայմա՛ն պէտք է
կարդայ ու վերստին կարդայ Վեհանոյշ Թեքեանի իրերայաջորդ տասը հատորները-սկսած՝ «ԿԱՊՈՅՏ
ԱՊՐԻԼ»-էն հասնելու համար «ԱՂՕԹՔՆԵՐ ՈՒՌԿԱՆԻ ՄԷՋ»-ին։
Արտասահմանեան գրական երկնակամարին վրայ թռիչք
ունեցող իր փայլով, Մեսրոպեան բառապաշարի իւրայատուկ գանձանակով, շքեղ երեւակայութեան
տէր բանաստեղծն է Վեհանոյշ Թեքեանը։
Իմ առաջին ծանօթութիւնս իր սքանչելի ոճին սկսաւ «ՆՇԱՆԱԳԻՐ» հատորով որ տեսնել տուաւ նոր
օրերու հա՛յը իր «Մոխիրէ Ծառ» ով- ահաւասիկ
մի քանի տող՝ միմիայն համտեսանքի համար Հայ սփիւռքի մասին իր ախտաճանաչումը
կարդալու եւ իր հետ ․․․խոկալու․․․
«Ստուերի պէս բաժանելի
լոյսի նման ինքնասլաց
Լոյս նման ընթեռնելի
եւ ստուերի պէս անտիպ
Լոյսի նման յաւերժական
Ստուերի
պէս կարճատեւ․․․․․․»
Հիացումս շարունակուեցաւ իրար յաջորդող, զիրար
գերազանցող հատորներով։ Նիւ Եորք, Նիւ Ճըրզի, Պոսթոն կազմակերպուած գրական
ձեռնարկներու ընթացքին ունկընդիրները հմայեց աւեւմտահայերէնը գլգլացնող իր զուլալ
ու գեղեցիկ ելոյթներու շարքով՝ Աբրահամ Ալիքեան, Ժիրայր Աթթարեան, Մովսէս
Պչաքճեան, Վահան Թէքէեան, Ժագ Ս․ Յակոբեան եւ շատ այլ հեղինակներու մասին իր
խնամեալ ելոյթներով։
Կարդանք մի քանի տող միմիայն մեր նահապետ
բանաստեղծին նուիրուած իր ձօնէն, ինչպէս ինք վերնագրած է․․․ «Սփիւռքի Բանաստեղծին»
տողերէն մի քանին-
«․․․ քամահրելով սով ու սառցակոյտեր
դարուն կիզահար պատրոյգը բռնած ձեռքերուդ մէջ
մեր պատմութեան կարօտէն անհիւծ
մեր լինելութեան առասպելներէն
յանձնեցի՛ր Լեզուին
սեւ գիշերներուդ շափրակները լոյս․․․․»
Թէեւ Ս․Ն․Ա․Վ․-ի հիւր եղած էր 1990-ականներուն, Հայրենի
Բանաստեղծուհի՝ Սիլվա Կապուտիկեանին եւ երգչուհի Մելանիա Աբովեանին հետ, սակայն
առիթ չէր եղած որ ան հարցազրոյցի նստած ըլլայ վարժարանի աշակերտութեան հետ։
Այսօր մեր ընթերցասէրներէն կ՛ակընկալուի որ ան
ըլլայ ամէնէն շատ ընթերցող ունեցող արեւմտահայ բանաստեղծուհին, որ միշտ ըսելիք
ունի, ոչ միայն կը հիացնէ այլ՝ իր
երեւակայութեամբ ընթերցողին նորանոր թռիչքներու
կ՛առաջնորդէ։
Ահաւասիկ մի քանի տող իր Մօրը նուիրուած Ձօնէն –
որուն միջոցաւ կարծէք ամէն Հայ մօր
դիմանկարը մեսրոպատառով կրցած է քանդակել–
«․․․
Քու ժպիտդ նոյնն է, ակօս չունի, թէեւ
Լռիկ լացերը քեզ շա՜տ ակօսներ տուին,
Իմ վարդագո՛յն մամաս, կրակին մէջ սիրոյ
Ծուխ ու մոխիր դարձար որ զաւակներդ ապրին։
․․․ Մամա՛,
ինչպէ՞ս դիմացար,
ինչպէս
այսքա՜ն մայրացար»։
Տասէն աւելի իր հատորներով Թեքեան այն սփիւռքահայ
խիզախ մտաւորական բանաստեղծուհին է, որ սկսած է իր աղօթքները համախմբել ուռկանի
մէջ 2015-ին լոյս տեած հատորին մէջ
պահելու․․ Իր ուռկանին մէջ
բռնուած աղօթքնե՜՜րը կարդալով Դանիէլ Վարուժան կարծէք վերստին կը կենդանանայ-
–
«Դարձած է նշխար․․
Ամայութեան
մէջ ամրակուռ քերթողութեան մայր տաճար․․․։
Իսկ Արշիլ Կորքիին կը ձօնէ ․․ սա հիասքանչ ու փշաքաղուելիք տողերը-
«․․․ երկինքներէն գոյներ բերիր՝ ձեւին իմաստ սրսկեցիր։․․․․․
«․․․ Գիւղդ անցաւ յիշողութեան, բայց
դուն ընդմիշտ պահպանեցիր
Գոգնոցը մօրդ սովահալած լուսախտիղ Խորգոմի»։
Որքան իրատես է իր արտասահմանեան «Ընկերային Հաւաքոյթ»-ի մը բնորոշումը․․․․
«Է՜՜,
Հայ ժողովուրդին վիճակը ի՞նչ պիտի ըլլայ։
Պիտի յաղթէ, պիտի գաղթէ,
Տունէն վտարուած՝
անկիւն մը ճարէ
Տուն մնացողին հաց
ապահովէ,
․․․Պիտի հառաչէ, պիտի շառաչէ,
Պիտի չաղաչէ, այլ՝
աղաղակէ։
Ցեղասպանութիւն բառն ուրացողը
Դատի դուռ կանչէ․․
Ապակեդրոն արտերկրի մէջ
՝
Կեդրոն դպրոց, եկեղեցի
պիտի կանգնէ։
Ինչ որ իյնայ իր հոգիին՝ պիտի պաշտէ,
Ինչ որ անցնի իր ուղեղէն՝ պիտի մաղէ
Մէկ բան սակայն անկարելի պիտի ըլլայ-
Ընթեռնելի՛ պիտի չըլլայ։»
Հիանալի են միաժամանակ ե՛ւ ուսուցանող, երեւակայութիւն խռովող
միտքերով, պատկերներով հարուստ են Թեքեանի ընթեռնելի տողերը։ Այս օրերուն եթէ իր
հատորները չունիք կրնաք ըմբոշխնել իր տողերը դիմատետրի իր տեղադրումներէն։
Փունջ
մը ծաղիկ ու մշտավառ մոմով յարգանքս կը փոխանցեմ Գուտցի Միքայէլեանին յիշատակին, իսկ
մշտահոս գրիչի մաղթանքով հիացումս կը յղեմ մեր
օրերու բացառիկ բանաստեղծուհի Վեհանոյշ Թեքեանին։
Զարմինէ
Գ․ Պօղոսեան
