About HMADS Special Guests-Over the years-article and photos July 21, 2020

 

«ՀՈԳՈՒ ՊԱՐՏՔՍ» ․․․ ՈՒՇԱՑՈՒՄՈՎ

Զարմինէ Գ․ Պօղոսեան

Springfield, PA- July 21, 2020

            Մարտի 8-ը պաշտօնապէս ճանչցուած տօն է մեծարելու իգական սեռի ներկայացուցիչները գրեթէ աշխարհի բոլոր երկիրներու մէջ։

1987-1988 դպրոցական տարեշրջանին երբ Նիւ Եորքի հայ ամէնօրեայ վարժարանին տնօրէնութիւնը ստանձնեցի ծրագիրներէս մին մեր աշակերտութեան ծանօթացնել էր մեր անմիջական համայնքին երախտաւորները։ Դասագիրքերու մէջ տեղադրուած նկարներէն դուրս՝ կ՛ուզէի որ մեր անմիջական համայնքէն ներս արուեստի ու գրականութեան ճամբով մեր կեանքը հարստացնող անձնաւորութիւն-ներու հետ մեր աշակերտները անձամբ ծանօթանան։

Դասագրքերու մէջ երեւցողները միայն անուններ էին իրենց համար։ Բնական է որ տարբեր ազդեցութիւն պիտի ունենար եթէ անոնք մեր շէնքէն ներս անձամբ հանդիպէին, տեսնէին, խօսէին, հարցեր տային եւ մանաւանդ՝ պատասխան ստանային ուղղակի այդ նշանաւոր անձերէն։

Այդ տրամադրութեամբ ամէն տարի հրաւէր նամակներ ուղղած էի շարք մը գրողներու եւ տարբեր մարզերու մէջ համբաւ ունեցող անձնաւորութիւններու, Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզիի շրջակայ համայնքներէն ներս գտնուողներուն, ինչպէս նաեւ Ֆիլատելֆիա եւ Քընէթիքէթ նահանգներու մէջ բնակութիւն հաստատած շարք մը հայորդիներու։ Հրաւէրներուն մեծ մասամբ սիրայօժար ընդառաջողներ եղան, շատեր ճամբորդական հարցերով եւ այլ անձնական պատճառներով չկրցան ներկայ ըլլալ։

Ժամանակի ընթացքին մեր վարժարանին յուշատետրը հարստացաւ հայրենի թէ արտասահմանեան անձնաւորութիւններու արձանագրութիւններով եւ յիշատակներով։ Սովորական կարճ համդիպումներով այցելուներէն անջատ, յատուկ հանդիպման պահերու համար Ս․Ն․Ա․Վ․-ի հիւրեր հանդիսացան երէց սերունդէն նահապետ գրող՝ Յակոբ Ասատուրեան, ՀԲԸՄ-ի այդ օրերուն նորանշանակ նախագահ՝ Լուիզ Մանուկեան-Սիմոն, լրագրող եւ գրադարանավար՝ Արմինէ Տիքիճեան, դաշնակահար՝ Արթիւր Փափազեան, նկարչուհի՝ Մարիամ Աթթարեան, հոգեբան, դաստիարակ՝ Պրուքլին Գոլէճի Մանկավարժական Ամպիոնի Վարիչ՝ Դոկտ․ Բերկրուհի Սվաճեան, արձակագիր՝ Լուսիկ Մելիքեան, դաշնակահար Շահան Արծրունի, Հայ ձայնասփիւռի տնօրէն Վարդան Ապտօ, անգլիագիր գրող բանաստեղծ Դաւիթ Խըրտեան, եւ իր արուեստագէտ կողակիցը՝ յատկապէս մանկական գիրքեր պատկերազարդող արուեստագէտ Նօնի Հոկրոկեան (Հողկրողեանէ կրճատուած), հոգեբան՝ Դոկտ․ Անի Գալայճեան, Բժիշկ-Գիւտարար (MRI) Ռէյմընտ-Վահան Տամատեան, արուեստագէտ Վազգէն Գալայճեան, անգլիագիր հեղինակ Մարգարիտ Ահներդ, հեղինակ եւ ծաղրանկարիչ Լուսին Գասպարեան, երիտասարդ անգլիագիր գրողներ՝ Կարին Յովաննիսեան, Այտա Զիլէլեան-Սիլաք, եւ այլ անձնաւորութիւններ։

Այս բոլորին հետ չիրականացուած գործի մը հոգիի պարտքը կը զգամ  այս օրերուն եւ յատկապէս իգական սեռի ներկայացուցիչ մեր երկու յարգարժան եւ իւրայատուկ հայ գիրի նուիրեալներու հանդէպ։

Երկուքն ալ աշխարհագրականօրէն թէեւ մօտ էին դպրոցին, նախկին լիբանանահայեր, որոնք իրենց յատուկ տեղերը գրաւած էին իգական սեռի բարձր պատուանդանին վրայ, մամուլին ընդմէջէն մեր առօրեային մաս կը կազմէին Ֆիլատելֆեա հաստատուած Գիւտցի Միքայէլեանը եւ Նիւ ճըրզի բնակող Վեհանոյշ Թեքեանը։

Ուշադրութիւնս գրաւած էր մեր համայնքի մշակութային ձեռնարկներուն ընթացքին, մասնաւորաբար պատուոյ սեղանի ետին տեղ գրաւած կ՛ըլլային շարք մը պատկառելի արական սեռի ներկայացուցիչներ եւ ․․․ երբեմն ալ միակ ծաղիկի մը պէս հրաւիրեալներու շարքին․․․ իգական սեռի ներկայացուցիչ մը։

Մամուլէն կը հետեւէի անուններուն Գուտցի Միքայէլեանը- «Նոր Կեանք» Շաբաթաթերթի կանոնաւոր աշխատակիցն էր։ Առաջին անձամբ հանդիպումս հայրենի գրող, պատմավիպագիր Սերօ Խանզատեանի այցելութեան առթիւ էր, 1980-ականի սկիզբին Նիւ Եորքի մէջ։ Երջանկայիշատակ Թորգոմ սրբազանին հովանաւորութեամբ հայրենի գրողին նուիրուած ձեռնարկին ներկայ էր նաեւ ինք, պատուոյ սեղանին երկար շարքով նստած տղամարդ գրողներու շարքին միա՛կ կինը, էն վերջինը նստած – (Տե՛ս նկարը)։

Այդ օրուընէ ասդին ընկերային, քաղաքական ազգային հարցեր շօշափող իր երկարաշունչ ու խիզախ յօդուածներուն կը հետեւէի։ «ԹՈՒԼԲԱՆ» Գուտցիին յատուկ հերոս մըն էր, որուն միջոցաւ իր ընթերցողները ամէն շաբաթ մասնակից կը դառնային իր ճամբորդութիւններուն հետ օրուան հարցեր վերլուծելող իր մօտեցու-մին, անհատականութիւն եւ համարձակ ջիղ ունեցող իր անձին։

2003-ին Նոր Կեանքի իր սիւնակէն կը կարդանք օրուան քաղաքական կեանքի վերլուծումները․․․ ․ «․․այսօր ո՞վ  իրաւասութիւն ունի արդարութիւն բաշխելու, եթէ ոչ հզօրագոյն երկիր մը, որ դարերէ ի վեր բնաջնջած ըլլալով բնիկ ժողովուրդը եւ անտեսելով ներկայիս անոր իրաւունքները կը դատապարտէ, կ՛օղակէ, կ՛անջատէ այն երկիրները որոնք իր առօրեայ տնտեսական հաշիւներուն աննպաստ կը թուին ըլլալ։  Հոգ չէ թէ հարիւր հազարաւոր քիւրտեր տեղահան կ՛ըլլան, հոգ չէ թէ 1․5 միլիոն հայեր բնաջնջուած ըլլան․․․ եւ անտեսուած մինչեւ այսօր․․․․․․» գրած էր Գուտցի միքայէլեան 17  տարի առաջ Յունուարին։

Ի՞նչ փոխուած է մինչեւ հիմա․․․ կարդանք դարձեալ 2003-էն իր տողերը․․․․

«Հանգստեան կոչուածները մղձաւանջով կը դիտեն ապագան։ Միջին դասակարգը որ դրամատիրական կարգերու սիւնն է, հետզհետէ կը հիւծի, մինչ հարուստը ա՛լ աւելի կը հարստանայ։»

Այսօր Նոր Կեանքը չկայ, քանի մը տարիէ ալ լռած էր նաեւ Գուտցիին գրիչը։ Կը փնտռէի զինքը։ Մի քանի հեռաձայնային փնտռտուքէ ետք դադրեցայ իր թիւին հեռաձայնելէ։

Զինք ճանչցող համաքաղաքացիներուն թիւերը փորձեցի,  խուսափողական պատասխաններ ստանալէ ետք յուսախաբ էի։ Մեր հեռաձայնային խօսակցութեան ընթացքին խոստացած էի որ հարցազրոյցով մը պիտի անդրադառնամ իր վաստակին։ Կը զարմանայի որ թերթերը զինք չէին փնտռեր։ Ի վերջոյ կարդացի իր մահազդը անգլիատառ շաբաթաթերթ, Հայ կեանքը ցոլացնող “Միրըրին» մէջ (The Armenian Mirror Spectator)։

Այո՛, Ապրիլ 19, 2020-ին վկայեալ հիւանդապահուհին, սուր գրիչի տէր հասարակական գործիչը, հեղինակը բազում յօդուածներու եւ թատերական գործերու,  մանաւանդ՝ Միացեալ Նահանգներու Արեւելեան ափի նահանգներու մէջ ճանչցուած մտաւորական Տիկին Գուտցի Միքայէլեանը որոշած էր ֆիզիքապէս հեռանալ այս աշխարհէն, սակայն – ցաւօք՝ անկէ շատ առաջ արդէն լռած էր իր բեղուն գրիչը,  (Alzheimer’s)-ի հիւանդութեան պատճառով։

Օր մը անպայման երկար պէտք է գրուի այս հայուհիին մասին։ Չեմ ալ յիշեր կարդացած ըլլալ երբեւէ յատուկ գնահատանքի ձեռնարկ մը նուիրուա՞ծ էր արդեօք յատուկ իրեն համար։

Իմ երկրորդ խղճի պարտքս է հիացումս եւ գնահատանքս յայտնել մէկ այլ յարգարժան հեղինակի։  Ով որ կարօտն ունի արեւմտահայերէնի շքեղութեան վայելքը ըմբոշխնելու, անպայմա՛ն պէտք է կարդայ ու վերստին կարդայ Վեհանոյշ Թեքեանի իրերայաջորդ տասը հատորները-սկսած՝ «ԿԱՊՈՅՏ ԱՊՐԻԼ»-էն հասնելու համար «ԱՂՕԹՔՆԵՐ ՈՒՌԿԱՆԻ ՄԷՋ»-ին։     

Արտասահմանեան գրական երկնակամարին վրայ թռիչք ունեցող իր փայլով, Մեսրոպեան բառապաշարի իւրայատուկ գանձանակով, շքեղ երեւակայութեան տէր բանաստեղծն է Վեհանոյշ Թեքեանը։

Իմ առաջին ծանօթութիւնս իր սքանչելի ոճին սկսաւ «ՆՇԱՆԱԳԻՐ» հատորով որ տեսնել տուաւ նոր օրերու հա՛յը իր «Մոխիրէ Ծառ» ով- ահաւասիկ մի քանի տող՝ միմիայն համտեսանքի համար Հայ սփիւռքի մասին իր ախտաճանաչումը կարդալու եւ իր հետ ․․․խոկալու․․․

«Ստուերի պէս բաժանելի

          լոյսի նման ինքնասլաց

Լոյս նման ընթեռնելի

          եւ ստուերի պէս անտիպ

Լոյսի նման յաւերժական

          Ստուերի պէս կարճատեւ․․․․․․»

Հիացումս շարունակուեցաւ իրար յաջորդող, զիրար գերազանցող հատորներով։ Նիւ Եորք, Նիւ Ճըրզի, Պոսթոն կազմակերպուած գրական ձեռնարկներու ընթացքին ունկընդիրները հմայեց աւեւմտահայերէնը գլգլացնող իր զուլալ ու գեղեցիկ ելոյթներու շարքով՝ Աբրահամ Ալիքեան, Ժիրայր Աթթարեան, Մովսէս Պչաքճեան, Վահան Թէքէեան, Ժագ Ս․ Յակոբեան եւ շատ այլ հեղինակներու մասին իր խնամեալ ելոյթներով։

Կարդանք մի քանի տող միմիայն մեր նահապետ բանաստեղծին նուիրուած իր ձօնէն, ինչպէս ինք վերնագրած է․․․ «Սփիւռքի Բանաստեղծին» տողերէն մի քանին-

«․․․ քամահրելով սով ու սառցակոյտեր

դարուն կիզահար պատրոյգը բռնած ձեռքերուդ մէջ

մեր պատմութեան կարօտէն անհիւծ

մեր լինելութեան առասպելներէն

յանձնեցի՛ր Լեզուին

սեւ գիշերներուդ շափրակները լոյս․․․․»

Թէեւ Ս․Ն․Ա․Վ․-ի հիւր եղած էր 1990-ականներուն, Հայրենի Բանաստեղծուհի՝ Սիլվա Կապուտիկեանին եւ երգչուհի Մելանիա Աբովեանին հետ, սակայն առիթ չէր եղած որ ան հարցազրոյցի նստած ըլլայ վարժարանի աշակերտութեան հետ։

Այսօր մեր ընթերցասէրներէն կ՛ակընկալուի որ ան ըլլայ ամէնէն շատ ընթերցող ունեցող արեւմտահայ բանաստեղծուհին, որ միշտ ըսելիք ունի, ոչ միայն կը հիացնէ այլ՝  իր երեւակայութեամբ ընթերցողին նորանոր  թռիչքներու կ՛առաջնորդէ։

Ահաւասիկ մի քանի տող իր Մօրը նուիրուած Ձօնէն – որուն միջոցաւ կարծէք  ամէն Հայ մօր դիմանկարը մեսրոպատառով կրցած է քանդակել–

«․․․ Քու ժպիտդ նոյնն է, ակօս չունի, թէեւ
Լռիկ լացերը քեզ շա՜տ ակօսներ տուին,
Իմ վարդագո՛յն մամաս, կրակին մէջ սիրոյ
Ծուխ ու մոխիր դարձար որ զաւակներդ ապրին։

․․․ Մամա՛, ինչպէ՞ս դիմացար,

                                                ինչպէս այսքա՜ն մայրացար»։

Տասէն աւելի իր հատորներով Թեքեան այն սփիւռքահայ խիզախ մտաւորական բանաստեղծուհին է, որ սկսած է իր աղօթքները համախմբել ուռկանի մէջ 2015-ին լոյս տեած հատորին մէջ պահելու․․ Իր ուռկանին մէջ բռնուած աղօթքնե՜՜րը կարդալով Դանիէլ Վարուժան կարծէք վերստին կը կենդանանայ-

–        «Դարձած է նշխար․․

         Ամայութեան մէջ ամրակուռ քերթողութեան մայր տաճար․․․։

Իսկ Արշիլ Կորքիին կը ձօնէ ․․ սա հիասքանչ ու փշաքաղուելիք տողերը-

«․․․ երկինքներէն գոյներ բերիր՝ ձեւին իմաստ սրսկեցիր։․․․․․

«․․․ Գիւղդ անցաւ յիշողութեան, բայց

դուն ընդմիշտ պահպանեցիր

Գոգնոցը մօրդ սովահալած լուսախտիղ Խորգոմի»։

Որքան իրատես է իր արտասահմանեան «Ընկերային Հաւաքոյթ»-ի մը բնորոշումը․․․․

            «Է՜՜, Հայ ժողովուրդին վիճակը ի՞նչ պիտի ըլլայ։

Պիտի յաղթէ, պիտի գաղթէ,

Տունէն վտարուած՝ անկիւն մը ճարէ

Տուն մնացողին հաց ապահովէ,

․․․Պիտի հառաչէ, պիտի շառաչէ,

Պիտի չաղաչէ, այլ՝ աղաղակէ։

Ցեղասպանութիւն  բառն ուրացողը

Դատի դուռ կանչէ․․

Ապակեդրոն արտերկրի մէջ ՝

Կեդրոն դպրոց, եկեղեցի պիտի կանգնէ։

Ինչ որ իյնայ իր հոգիին՝ պիտի պաշտէ,

Ինչ որ անցնի իր ուղեղէն՝ պիտի մաղէ

Մէկ բան սակայն անկարելի պիտի ըլլայ-

          Ընթեռնելի՛ պիտի չըլլայ։»

          Հիանալի են միաժամանակ  ե՛ւ ուսուցանող, երեւակայութիւն խռովող միտքերով, պատկերներով հարուստ են Թեքեանի ընթեռնելի տողերը։ Այս օրերուն եթէ իր հատորները չունիք կրնաք ըմբոշխնել իր տողերը դիմատետրի իր տեղադրումներէն։

            Փունջ մը ծաղիկ ու մշտավառ մոմով յարգանքս կը փոխանցեմ Գուտցի Միքայէլեանին յիշատակին, իսկ մշտահոս գրիչի մաղթանքով հիացումս կը յղեմ մեր օրերու բացառիկ բանաստեղծուհի Վեհանոյշ Թեքեանին։

                                    Զարմինէ Գ․ Պօղոսեան

Springfield, PA- July 21, 2020

 

 

 

 Vartkes Bedrossian with Zarmine Boghosian -Receiving HMADS T-Shirt

 

Inventor of MRI Dr. Raymond Vahan Damadian

Writer from Armenia _Vartkes Bedrossian

Anahid Charents

Dr Pergrouhi N. Svajian

Writer Lucik Melikian

Poet David Kherdian

Poetess Alicia Giragossian

Armenian Radio Hour of NJ- Founder- Director Vartan abdo

100 years old Armenian Survivor -Writer Hagop Asadourian

Sahan Arzruni _HMADS Guest 

Ida Zilelian Silak Book Signing 

Cartoonist Loucin Kasbarian

Watercolorist Mariam Attarian

Writer Margaret Ahnert-Ajemian- Author

Garin Hovhannisyan- Author -HMADS Guest

Louise Simone _HMADS Guest

2017_Ongoing Concern about the future of Armenian schools -Education, by Zarmine Boghosian

 

 

ՀԱՅ ԴՊՐՈՑ-

ԿՐԿՆՈՒՈՂ ՄՂՁԱՒԱՆՉԱՅԻՆ ՄՏԱՀՈԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

«Գուցէ տագնապ կա՞յ իմ այս խօսքերի մէջ: Գուցէ:

Բայց դա ընդամէնը տագնապ է եւ ոչ թէ խուճապ: Եւ դա այն տագնապն է, որ ունենում է գնացքից կամ օդանաւից ուշացողը: Տագնապն է այն շախմատիստի, որ ցայտնոտի մէջ է։

 Մենք իրաւունք չունենք ուշանալ գնացքից կամ օդանաւից:

            Մենք պարտաւոր ենք շահել շախմատային մեր այն խաղը, որ սկսել ենք ո՛չ թէ մենք, այլ՝ ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑԸ»:      

ՊԱՐՈՅՐ ՍԵՒԱԿ

 

ԱԿՆԱՐԿ ՄԸ՝  ՆԻՒ ԵՈՐՔ - ՆԻՒ ՃԸՐԶԻԻ ՀԱՅ ԴՊՐՈՑԵՐՈՒ  ՆԵՐԿԱՅ ՎԻՃԱԿԻՆ ՄԱՍԻՆ

 

 «Ես դպրոցներէն կը սպասեմ ազգին փրկութիւնը»  պատգամած է Ներսէս Պատրիարք Վարժապետեան որուն ծննդեան 180-ամեակն էր 28 Յնվ. 2017-ին (1837-1884)։ Պատրիարք Հայրը կեանքի երազ մը ունեցած էր, որ իր մահէն միայն երկու տարի յետոյ կ՛իրականանայ՝ Պոլսոյ Կեդրոնական Վարժարանի հիմնադրութիւնը 1886-ին:

™ & ˜

Գրեթէ երկու դար առաջուայ Ներսէս Պատրիարքին այս պատգամը գաղութէ գաղութ, համայնքէ համայնք կը կարծենք որ ականջի օղն է բոլոր մեր հոգեւոր եւ աշխարհական պատասխանատու անհատներուն: Պանդուխտ հայը ուր որ ալ վերահաստատուած է, միշտ ալ ներքին մղումով մը կրցած է հիմնել եւ պահպանել ՀԱՅ ԴՊՐՈՑԸ Հայ մանուկին ճիշդ դաստիարակութեան եւ մանաւանդ՝ հայեցիութիւնն ու մեսրոպեանը վառ պահելու մտահոգութեամբ:

Այս օրերուն մանաւանդ՝  քիչ մը աւելիով մտահոգ ենք... նկատի առնելով գոյութիւն պահպանելու մէջ յամառօրէն յարատեւող միօրեայ եւ ամէնօրեայ վարժարաններուն աշակերտութեան թիւին նուազումը քիչ մը ամենուրեք:

  Իրերայաջորդ քանի մը դպրոցներու փակուիլը եւ մանաւանդ հայախօս սերունդին նուազումը տագնապի կը մատնէ դաստիարակչական եւ ժառանգութիւններու պահպանման գծով մտահոգ բոլոր հայ համայնքներուն:

«Պանդխտութիւնը մարտահրաւէրի պէս է, վերընձիւղումի ոյժ կու տայ, կեանքդ զերօյէն վերսկսելու առիթ կը ստեղծէ հարկադրաբար», գրած է վիպագիր եւ արուեստներու մեկնաբան եւ քննադատ՝ Սարգիս Վահագն: Դժբախտաբար կամ պայմաններու բերումով մէկ սերունդէն միւսը հայը որքանո՞վ հետեւողական եղած է այդ մարտահրաւէրին եւ հաւատքով փառած է այդ աշխատանքին երբ մանաւանդ՝ իր վրայէն թօթափելէն ետք «պանդուխտի» հոգեբանութիւնը եւ փորձել սկսած է «շաղուիլ», նոյնիսկ նոյնանալ կամ կապկել հաստատուած միջավայրին պարտադրած առօրեայ կեանքը:

Կրկնուած իրողութիւն է երբ կը լսենք հետեւեալը- «Վերապրող սերունդը հինգ կամ վեց զաւակով եւ սահմանափակ եկամուտով աւելի նախանձախնդիր էր... իր բոլոր զաւակներուն հայ դպրոց ղրկելու կապակցութեամբ քան թէ այսօրուայ բարեկեցիկ պայմաններու մէջ ապրող ծնողքը մէկ կամ երկու զաւակով»:  

Երբ «մարտահրաւէրի» մը ընդառաջելու եռանդով եւ հաւատքով կը սկսուի գործ մը դիւրութեամբ արտաքին երեւոյթներն ու առօրեայի դժուարութիւնները կը յաղթահարուին երազներու ճամբւն վրայ: Սակայն, երբ այդ ներքին հրայրքը կը չեզոքանայ առօրեայի մանրուքներով եւ կեանքը միւս բոլորին պէս ապրելու մարմաջով – հայութեան հետ կապ պահելու հաւատքը կը նուազի, կ՛անհետանայ, չըսելու համար մէկդի ծրարուելով կը թաղուի:

Կեդրոնանալով միմիայն Նիւ Եորք եւ Նիւ Ճըրզիի հայ դպրոցներուն վրայ կը տեսնենք թէ իւրաքանչիւր հայահոծ այս նահանգներուն մէջ գործող միմիայն երկու ամէնօրեայ վարժարան գոյութուն ունին: Մին՝ Նիւ ճըրզի նահանգի Նիւ-Միլֆըրտ շրջանին մէջ մինչեւ միջնակարգ  ութերորդ դասարան ունեցող, սեփական շէնքով (շնորհիւ ազգասէր նուիրատուի) Յովնանեան Վարժարանն է,  իսկ միւսը՝ Նիւ Եորք քաղաքի Պէյսայտ շրջանին մէջ Սրբոց Նահատակաց Առաքելական Եկեղեցւոյ սահմանափակ շէնքին մէջ ծուարած մինչեւ նախակրթարան վեցերորդ դասարանի տարածքը ունեցող Նիւ Եորք Նահանգի Կրթական Նախարարութեան մօտ ԱՆԿԱԽ արձանագրուած Սրբոց Նահատակաց Ամէնօրեայ Վարժարանն է-ՍՆԱՎ-ը:  (Կրթական Նախարարութեան մօտ ԱՆԿԱԽ արձանագրուիլ կը նշանակէ – ոեւէ կրօնական կամ կուսակցական հովանաւարութեան ենթակայ չըլլալ է եւ թէ վարժարանը պէտք է ընդունի ամէն ազգի եւ կրօնքի պատկանող ընտանիքի զաւակ- որ կը նշանակէ- թէեւ դպրոցը Հայ եկեղեցւոյ անունը կը կրէ սակայն Հայ եկեղեցին ոեւէ պարտաւորութիւն չունի անոր նիւթական դժուարութիւնները հոգալու):

Յովնանեան Վարժարանը վերջերս տօնեց իր Քառասնամեակը, իսկ ՍՆԱՎ այս տարի պատրաստութեան մէջ է իր Ոսկեայ Տարիքը պանծացնելու Յիսնամեակի տօնախմբութիւններով:

            Նիւ Եորքի Էջմիածնական եւ Անթիլեասական թեմերու հովանիին տակ են Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզիի մէջ կեանք պահպանող շարք մը միօրեայ վարժարաններ, թիւով՝  բոլորը միասին գումարած՝ հազիւ 15 – տասնըհինգ միօրեայ վարժարաններ, ինչպէս նաեւ նոր հաստատուած, մեծ մասամբ ռուսախօս պզտիկներուն համար Նիւ Եորքի Պրուքլին շրջանին մէջ ոչ Հայ եկեղեղեցիի մը յարմարութիւնները վարձող, եւ Կիրակի յետմիջօրէին հանդիպող միօրեան:

Նիւ Ճըրզիի Փարամըս շըրջանին մէջ ալ  գոյութիւն ունի Հայ Աւետարանական համայնքի պատկանող Միօրեայ դպրոց մը՝ լրիւ իր ուսուցչական կազմով եւ տնօրէնութեամբ: 

            Այս վարժարաններուն պատասխանատու անհատներուն հետ մեր մտերմիկ հարցախոյզէն երեւան եկաւ որ բոլոր 15-տասնըհինգ միօրեայ դպրոցներուն (Այս դպրոցները շաբաթը մէկ անգամ կը հանդիպին- մեծ մասամբ Շաբաթ օրերուն, ոմանք՝Ուրբաթ երեկոյեան ուրիշներ Կիրակի առաւօտներուն) ուսուցչական կազմին թիւը ի մի գումարած 120 ուսուցիչ կը հաշուէ իրենց համապատասխան տնօրէն-տնօրէնուհիներով եւ կամաւոր ծառայողներով: Իսկ աշակերտութեան թիւը իրար գումարած հազար (1000) աշակերտ հազիւ թէ կը հաշուըուի, ներառեալ՝ երկու տարեկաններու համար բացուած դասարանները եւ պատանիներու համար (13-16 տարեկաններու խումբը), որոնք ամիսը անգամ մը կը հանդիպին հաղորդուելու համար հայերէն լեզուով եւ մշակոյթով  (խօսելավարժութիւն, տառաճանաչում, պար, մշակոյթ, պատմութիւն, կրօն–աղօթք շարական.. եւլն): 

Ուսուցիչներուն գերակշիռ տոկոսը Միջին Արեւելքի զանազան երկիրներէն այս ափերը հաստատուածներն են: Որոնց մէջ ուրախութեամբ կարելի է նշել Միացեալ Նահանգներ ծնած եւ այս կամ այն հայկական վարժարանէն շրջանաւարտ «օգնական ուսուցիչները» որոնց հայերէնի պաշարն ու գիտութիւնը բացարձակապէս չենք ուզեր թերագնահատել- բայց՝ հարց տալ որքա՞ն խոր է գէթ իրենց գիտութիւնը սահուն խօսելու եւ գրելու:

            Եղերամայրի գուժկանութեամբ ահազանգի բարձրախօսին մօտենալէն հեռու եմ: Սակայն, մտահոգութիւնս շատ խորունկ է, տխուր ու հոգի կրծող, երբ մանաւանդ աչքի առաջ կը պարզուի ներկայ պատկերը:

            Լոս Անճելոսաբնակ մանկավարժ,  հրապարակախօս եւ հեղինակ Յովսէփ Նալպանտեանին լուրջ ուսումնասիրութեամբ լոյս ընծայած ահազանգող յայտարարութեան հետեւելով լուրջ հարցական մը բոլորիս խիղճէն ներս պէտք է թափանցէ հայապահպանման լուրջ գործին մէջ իւրաքանչիւրիս դերը որոշելու:

Յովսէփ Նալպանտեան կը գրէ թէ - «Վերջին 45 տարուայ ընթացքին փակուած են 206 ամէնօրեայ դպրոց Սփիւռքի մէջ, առանց հաշուելու Սուրիոյ վերջին պատերազմին փակուածները։ Նախորդ քանի մը տարիները եւ այս տարի հայկական դպրոց կը յաճախեն միայն 3 %֊-ը, մենք մեծապէս ձախողած ենք հայապահպանման լուրջ գործին մէջ»։

Անուրանալի կարեւոր երրորդութիւն է Ծնողք-Ուսուցիչ-Դասագիրք անբաժան եւ համախոհ գործակցութիւնը հայապահպանութեամբ մտահոգ բոլոր անհատներուն համար:

Նախակրթարանի տարիքի աշակերտներու հետ աշխատանքս սկսած է 1966-էն Հալէպի մէջ: Միացեալ Նահանգներ հաստատուելէն ետք առիթ ունեցած եմ տասը տարի դասաւանդելու Միօրեայ վարժարանի մը մէջ, չորսական տարի ալ պատանիներու հետ-ամիսը անգամ մը – եւ երեկոյեան ալ չափահասներու համար շաբաթական դասընթացքներով դասաւանդելու:

1987-էն ի վեր ծանօթ եմ Նիւ Եորքի-Պէյսայտ շրջանի մէջ իր գոյութիւնը պահպանող Սրբոց Նահատակաց Ամէնօրեայ Վարժարանին: Անցնող երեք տասնամեակներուն մանաւանդ՝ վարչական գործին մէջ ըլլալով բաւական մօտէն ծանօթ եմ ամէն տեսակի դժուարութիւններուն ....

Մեր զաւակները դպրոց առաջնորդողները մենք՝ ծնողներս ենք – մե՛ր պարտականութիւնն է գիտակցաբար յանձն առնել զոհողութիւնները եւ սէրը սերմանել հայ լեզուին ու մշակոյթին հանդէպ մեր զաւակներուն արեան մէջ ե՛ւ ներառկել է:  

Դպրոցին շէնքը, ուսուցիչներու պատրաստութիւնը, դասագիրքերու համակարգը ապահովելը համայնքին հետ մօտէն աշխատող եւ մտահոգ հոգեւոր դասուն եւ կազմակերպութիւններուն պարտաւորութիւնն է:

Քանի տասնամեակներ առաջ Լեւոն Շանթ իր ախտաճանաչումը հնչեցուցած է երբ վաստակաշատ դաստիարակն ու գրողը ըսած է-

            «Օտար գաղութներու մէջ, շրջապատի այլասերող եւ ապազգայնացնող հազար ու մէկ վտանգներուն մէջ, նոր սերունդի հոգիով հայ մնալու, պայքար մղելու եւ նամանաւա՛նդ հայ հոգիներուն մէջ ազգային մակարդակը պատրաստելու համար երկու միջոց կայ՝  ԴՊՐՈՑ ԵՒ ԳԻՐՔ:  Իսկ ես պիտի աւելցնէի՝ մասնագէտ եւ իրենց կոչումին հաւատարիմ ՈՒՍՈՒՑԻՉՆԵՐ:

            Դպրոցը՝ ՀԱՒԱՏՔՈՎ կը հիմնուի- Դպրոցին շէնքը  ԴՐԱՄՈՎ կը կառուցուի եւ ԴՐԱՄՈՎ կը պահպանուի: Գի՞րքը, հայ գիրքը տունէն ներս լեցնելու  պարտականութիւնը ծնողներունն է,  իսկ Դասագի՞րքը մասնագէտներու պատրաստութեամբ եւ հրատարակչական աշխատանքները հովանաւորող կազմակերպութիւններով միմիայն կարելի է իրականացնել:

            «Կէթօ»-ի հոգեբանութեան պիտակաւորումէն հեռու մնալու եւ իրենց տուներուն շքեղութեամբ հպարտանալու համար մեր երիտասարդ ընտանիքները իրենց բարեկեցիկ եկամուտով կը հաստատուին շքեղ յարմարութիւններով տարածուն բնակարաններու մէջ, հայ հոգիի տարածքէն հեռանալով: Այս անգամ կը սկսի միւս դժուարութիւնը- ՓՈԽԱԴՐԱՄԻՋՈՑԸ: Երբ իր տան շրջանի դպրոցը բոլոր շլացուցիչ յարմարութիւններով մէկ թաղ անդին է միայն, ո՞վ պիտի յանձն առնէ երեխային Հայ Դպրոց «տանիլ-բերելը»: Վերջ ի վերջոյ երեխան պէտք ունի իր թաղակիցներուն հետ ալ ընկերութիւն ընելու.....

            Ո՞վ պիտի կարենայ այս փոխադրամիջոցի հարցը լուծել երիտասարդ ընտանիքներուն այս պատճառաբանութիւնն ալ ձեւով մը լուծելու: Կա՛ն կարգ մը դպրոցներ որ կրցած են այդ հարցը լուծել բարերար մը գտնելով եւ կամ զանազան հանգանակութեան ձեւերու դիմելով: Վերջ ի վերջոյ հանգանակութեան յանձնախումբի անդամներն ալ դժուարութեան առաջ են բարերարներու նօսրացող թիւին եւ կամ նուիրատուներու առատաձեռնութեան նախընտրութիւնը տարբեր ոււղղութիւն բռնած ըլլալուն համար: Սերունդ մը կար որ իսկապէ՛ս  խորունկ հաւատք ունէր եկեղեցիի կողքին հայերէն լեզուի ճռուողիւնով զաւակներու խումբեր տեսնելու, դպրոցներ հիմնելու: 

Յաջորդող սերունդը ընկալուած առօրեայի պահանջքներէն, ո՞րքանով նոյն հաւատքով պիտի կարենայ  շարունակել հայեցիութեան պատկանելիութիւնն ու նուիրումը հայ դպրոցին հանդէպ:     

            Շատ մտահոգիչ է նաեւ արեւելեան այս ափին գոնէ, դասագիրքերու հարցը: Նկատի առնելով իւրաքանչիւր դասարանին մէջ հաւաքուած աշակերտներու խումբին ունեցած իրարմէ շատ տարբեր հայերէն լեզուի իմացութեան կամ ծանօթութեան մակարդակին: Ուսուցիչը ո՜րքան մասնագիտացած եւ փորձառու պէտք է ըլլայ, որ կարենայ ճանչնալ իւրաքանչիւրին մակարդակը եւ ըստ այնմ ձեւաւորել, մշակել եւ պատշաճեցնել աշակերտին ամէնօրեայ սորվելիքին:

            Մօտաւորապէս չորս տասնամեակէ ի վեր արեւելեան ափի միօրեայ վարժարաններդու համար Սիլվա Տէր Ստեփանեանին ծրագրած-պատրաստած շարքը ի զօրու է տակաւին շարք մը վարժարաններէն ներս:

Սակայն, Ամէնօրեայ վարժարանները կ՛ապաւինին տարբեր հեղինակներու պատրաստած դասագիրքերուն, (Զարեհ Մելքոնեան, Արմէն Քիւրքճեան, Անահիտ Սարգիսեան, Արմենակ Եղիայեան, Մեր Լեզուի շարքը, Կարմիր Ձուկ-Դեղին Ձուկ- Ծիածան, եւ այլ շարքեր) աւելին՝ Հայերէն լեզուի ուսուցիչը մենաշնորհը չունի – ինչպէս բնական է որ բոլոր Անգլերէն դասագիրքերուն հետ ուսուցիչին համար պատրաստուած «ուսուցիչին ուղեցոյցը»  ունենալու: Անգլերէն դասագիրքերուն ընկերակիցն է, այնքան դիւրութիւններով եւ օրինակներով պատրաստուած այդ ուղեցոյցները, որ սկսնակ ոեւէ ուսուցիչ դժուարութիւն չունենար դասարան ստանձնելու:

            Կարգ մը հաստատութիւններ համակարգչային նոր ծրագիրներով կը փորձեն հայերէն լեզուն տուներէն ներս մտցնել: Քանի՞ ծնողք իր բազմազբաղ առօրեայէն հաւատարմօրէն գէթ օրը կէս ժամ ժամանակ կը տրամադրէ, կամ կրնայ տրամադրել համակարգիչի առջեւ անցնելով իր զաւկին հետ ՀԱՅԵՐԷ՛Ն  սորվելու: Կամ քանի՞ ծնողք իր զաւկին համակարգիչին վրայ ՀԱՅԵՐԷՆ ՏԱՌԵՐՈՎ գրելու ծրագիրը կ՛աւելցնէ կամ աւելցուցած է:

            Վերը նշեցինք թէ երկու ամէնօրեայ վարժարանները արդէն իրենց Քառասնամեայ եւ Յիսնամեայ տարիները կը յայտարարեն հայ աշխարհին: Եկէք հարցնենք թէ մինչեւ այս անկիւնադարձը քանի՞ բարերարներ այդ վերելքին սատարած են ... եւ թէ կա՞ն արդեօք նոյն թիւով նուիրեալներ որոնք ջահը ձեռքին զանոնք դարադարձի հասցնելու չափ հաւատացեալ են ե՛ւ առատաձեռն:

            Հայ ամէնօրեայ վարժարաններուն գլխաւոր դժուարութիւնը միշտ ալ անբաւարար եկամուտի պատճառով պիւտճէն հաւասարակշռելու հարցն է ,

սահմանափակութիւնն է, որուն համար ոչ միայն շէնքին գոյութիւնը պահպանելու եւ այլ յարակից անհրաժեշտ պէտքերուն հասնելու հարցը կայ, այլ նաեւ՝ կարգ մը դժուարութիւններու շարքին - հայերէն լեզուի դասատու գտնելու հարցն է: 

            Հայերէն լեզուի ուսուցիչը մի քանի դասարաններու հայ լեզուի դասատու կը նշանակուի: Հետեւաբար՝ աշակերտներու կարողութեան տեսակաւորումը եւ զանազանութիւնը կը բազմապատկուի: Ներկայ պայմաններով քիչ մը աւելիով այդ դժուարութիւնը առկայ է երբ վարժարանը պիւտճէ չունի առանձին դասարան բանալու (եթէ – անշուշտ՝ նոյնի՛սկ յաւելեալ սենեակ ունի տրամադրելու) եւ յատուկ ուսուցիչ նշանակելու սահմանափակ հայերէնով եւ կամ խառն մշակոյթի եւ ազգութեան պատկանող ընտանիքներէն եկող աշակերտներուն կարողութեան համեմատ հայերէն մատուցելու:

            Դարձեալ ամփոփելու սիրոյն կրկնենք որ Ծնողքի Հաւատք, Դպրոցի Կառոյց, Ուսուցիչի պատրաստութիւն, Բարերարներու Առատաձեռնութիւն, Կամաւորներու Հոյլ ու մանաւանդ եւ ամէնէն կարեւորը՝ ՀԱՄԸՆԴՀԱՆՈՒՐ Հոգեւոր եւ Ազգային ՀՈՎԱՆԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ, ՀԱՒԱՏՔ Ներշնչող քարոզչութիւն, անհրաժեշտ նախապայմաններ են ծաղկող սերունդին հոգիին մէջ հաւատքը եւ նուիրուածութիւնը ներարկելու որպէսզի անոնք խորապէս հաւատան թէ՝ ինչպէս Վահագն Դաւթեան կը պատգամէ-

Տեսիլքից են ծնուել տառերը մեր,
Հողմերով են սնուել տառերը մեր,
Ջրդեղուել են, դարձել երկաթագիր,
Քարերին են գրուել տառերը մեր...
Երբ փորձել են ջնջել ու եղծանել,
Կայծակին են տուել տառերը մեր...

Զարմինէ Գ․ Պօղոսեան

New York, Մարտ 25, 2017

The Wonderful World of the Armenian Language-by Zarmine K. Boghosian

 

The Wonderful World of the Armenian Language

 

Speech delivered by Zarminé Boghosian

 In early 1989-1990

On the occasion of Armenian Cultural Month -At the Armenian Church of the Holy Martyrs-  By the invitation of the Church Pastor- 

Dear Family – Սիրելի Հարազատներ,

What I hope to share with you today, in this talk, is my interest in words and the joy of studying the Armenian Language!

The more I learn Armenian the more I realize how little I know my language!

I will attempt to take you on a tour with me to the wonderful world of Armenian Proverbs, sayings expressions and words.

Before I begin I feel it is just appropriate to mention that this is the Month of October, Armenian Cultural Month! The idea of the celebration was coined by Archbishop Karekin Hovsepiantz – (later the Catholicos of Cilicia in Antilias-Beirut).

His objective was to celebrate the invention of the Armenian Alphabet and acknowledge the genius of Mesrob Mashdotz, the founder of the Armenian Alphabet, as well as to highlight the outstanding works of the translators within appropriate and festive celebrations!

As we read a portion of his written statement back in 1942 addressed to the Armenian Mirror Spectator he said: “Unfortunately, owing to circumstances, a large section of our youth of both sexes has been deprived of the good fortune to read and write the language of their parents. Some are the offspring of Turkish speaking parents, others; due to the indifference of their elders, or the absence of Armenian schools or their own unwillingness to attend them, have remained unacquainted with their mother tongue, which along with the church, is the very foundation of our national culture and consciousness.”

Of course, it should be our aim, by all means, to keep alive those two precious heritages, both as a source and medium for preservation of all the true values we have received from our predecessors. Yet, it is not altogether impossible to satisfy that need under present circumstances, with the use of English Language. The important thing is to give sustenance and cultivate in the soul of the new generation the seeds from which will blossom forth a consciousness and an appreciative attitude towards the race they owe their very existence. Grafted with these should be, of course, the duties of American Citizenship and the best American traditions.

“Fortunately, we live in a country which we can be rightfully called the very birthplace of liberty. A marvelously great, broadminded state composed of a free great cosmopolitan citizenry, very similar to a colorful bouquet of flowers, where individualities are not sacrificed, so long as they keep with whole.”

Realizing the harmony bringing us together within an enjoyable evening like this, let us begin our journey …

There are many lessons and messages tied with words, proverbs connected with spiritual and cultural inheritances as sources of inspiration and edification.

Probably there is no other national literature that has more poetry dedicated to the mother tongue- Mayreni-lezoo- than in Armenian Literature.  Armenian poets have probably dedicated more odes to their mother tongue than to feminine charms.

For Hamo Sahian a contemporary Armenian Poet- the mother tongue is “as sacred as the bread on the table, and a life giving nourishment!”  

Vahan Tekeyan, waters our mouth by saying that each and every word of this language is like “A ripened delicious fruit, picked from the richest orchards of our past!”  As he writes in his fourth verse of the same poem:
              ”I hold rounded words, fruits both tarts

   And sweet with juices uncounted suns made ripe;

  Words that anoint the lips, bless the palate

   And give comfort to the heart.”

It is not just one of us- Siamanto, Silva Gaboudikian, Hovhannes Shiraz, or Barouyr Sevag continue showering their love songs dedicated to the Armenian Language.

The cool and non-Armenian language expert Armenologist has also seen – and I quote him- “The richness, the agility of the Armenian language which has provided also the strength for survival and preservation. According to another admirer of Armenian Language, Lord Byron, “Armenian is the only language to communicate with God!”

Whether to communicate with God or with one another Armenian Language is sweet, as Shavarsh Nartouni says:

“It is fit for a king, as well as a laborer,

Suitable for townspeople as well as a laborer,

Ever youthful and ever mighty!”

 

As I promised to take you on trip via Armenian proverbs, I would like to begin our trip with the first lines written in Armenian. Mesrob Mashdots translated this sentence from the proverbs of the bible!

«Ճանաչել իմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ․»

“To know wisdom and instruction is to perceive the words of understanding.”

 

Armenian Language is rich in proverbs, those pretty sayings that not only dominate our speech and exercise our brain as we think about their meaning, but also take us to our motherland, to our old folks when they needed to praise or criticize bureaucracy, or stress the importance of leadership-

Լեցուն հասկին գլուխը վար կը խոնարհի։="The full spike bows its head."

     Աքլորը շատ եղող գիւղին առաւօտը ուշ կը ծագի։= "The morning rises late in the village      

                                                                                       where there are many roosters."

     How about this?

Պարապ տակառը շատ աղմուկ կը հանէ։=An idle barrel makes a lot of noise.

Օրօրոց շարժողն է որ կը կառավարէ ազգը։ He who moves the crib rules the nation.

 

The world is governed by those who swing the cradle of our children! There is so much depth in this saying to make the world aware that the future of a nation is based on the manners of a mother, and how she swings her child’s cradle!!

«Հայ ծնիլը դիւրին է, Հայ մնալն է դժուար։=  It is easy to be born Armenian, it is difficult to remain Armenian!

«Ծառը արմատով է զօրաւոր, Մարդը՝ իր բարեկամներով։» The strength of a tree derives from its roots, the strength of a man comes from his friends!

The word “fate” in Armenian is very poetic.  JAGADAKIR – Ճակատագիր – your future is written on your forehead! Think of an invisible hand that has the power to write on your forehead at your birth, whatever life has saved for you!!

The word – family – undanik- Ընտանիք – people who live under same roof!

Herades –Հեռատես- someone who can see beyond the regular sight field what’s coming up – not merely farsighted!!

Armenian Language is flexible to suit and perfectly fit for the expectations of the modern technological vocabulary. The word “heratsayn- հեռաձայն” is coined by combining two words into one! In English as well as several other European languages – the same challenge was met by adopting two Greek words “tele” =Far, and phone=sound words.

Fax is He-ra-dib= հեռատիպ-  Հեռատեսիլ-heradesil=Television,   Համակարգիչ-Hamagarkich= Computer.

By knowing the root word ‘midk’=mind you instantly may build a whole list of positive words! Be a lay named person if you can, to keep your relationship in good terms with your immediate surrounding, it is as important to be a –

Ներողամիտ – neroghamid- forgiving person

Ազատամիտ – azadamid –open-minded

Սրամիտ – Sramid –sharp minded

Արդարամիտ- artaramid- fair-minded

Ուսումնամիտ – oosoomnamid- education lover

Փոփոխամիտ- popokhamid- unstable

Կասկածամիտ- gasgadsamid- Suspicious

Խաւարամիտ- khavaramid- dark-minded

Նեղմիտ- negh-mid-narrow-minded

 

Ձեռքերդ դալար, Վարձքդ կատար, ցաւդ տանիմ, -  these are expressions full of emphaty, recognition, and willingness to take away the pain from an ailing loved one, if you see that he/she is in pain, and instead share the pain.

Շնորհակալ եմ․ ե-րախ-տա-պարտ եմ․․․ are expressions many of my (new learners) students find them as tongue twisters, however, after several repetitions- reiteration it is easy to say, and more so very meaningful when you know that when you say shu-nor-ha-gal yem.. you are acknowledging being a recipient of the favor – shu-norhk-the grace given to you by the other person.

Think of the words East & West – in Armenian – արեւելք a-re-va-dzak- a-re-velk- where the sun rises, արեւմուտք- A-rev-moodk- where the sun enters..․

While on the subject… I would like to extend my sincere thanks to our Hayr Sourp, church parish council and say: “shu-nor-ha-gal yem” … for the opportunity to share with you the riches of our beautiful Armenian language!

Armenian words can sing, bloom, caress, thunder, words are our cultural heritage! They bring to us the past, its images, impressions, perceptions, we add to the list with each passing generation.

Thank you for helping me and this community to bring the heritage alive within this family- un-da-nik- ըն-տանիք- the translation of the word indicates that when a group of people live under ONE roof  they are called: un-da-nik- ըն-տանիք-

            Frederick Feidy, a French writer has said that “The Armenian language has the power to express freely and accurately scientific and disciplined thought, philosophic ideas, poetic nuances, multicolored shades, all at the same time.”

I encourage you to take your own journey through the wonderful world of Armenian Language. I ask you to share this journey with your children, with your parents, family and friends.

In the cold hostile world we live,

If we want to be forgiven by generations to come,

Let us cling to our tongue –language with love,

And with burning hearts, let us dear friend speak our mother (Tongue) Language

 

As Hovhannes Shiraz wrote:

“The church is a bell- and the school is the clapper (The tongue of the bell..)

One without the other cannot ring! (Function)

 

Papken Catholicos said: “The church & school have lived side-by-side better. Yet have lived through each other and for each other!”

Thank you.

Bayside,  New York