Search This Blog

Search This Blog

Showing posts with label Aleppo. Show all posts
Showing posts with label Aleppo. Show all posts

Saturday, July 12, 2025

Miss Büll of Aleppo-Eng.TRanslation by Fr. Vertanes Kalayjian (1939-2016)

 


MY HEART IS ARMENIAN

A Centennial Tribute to Miss Büll of Aleppo

 

By: Vrej Saroukhanian (Translated from Original text in Armenian)

Translated by Rev. Fr. Vertanes Kalayjian, Archpriest,(1939-2016-RIP)

          The group gathered in the patient’s room of the old-age home in the German city of Heidelburg, was attempting to make the over ninety years old Estonian lady talk, somehow. Even if she has no last will, at least a few nice words she would say to those left behind. They asked questions in a few different languages, but the woman kept looking at them bewildered, disoriented, not knowing how to respond to the physician’s half smiles.

          -She knows seven languages: Estonian, Russian, French, English, German, Turkish and Armenian hastened to inform the caretaker, it has been a few hours now, she has forgotten all of it, can’t talk, she does not understand us either.

          In her bed, very near to her end, after her mute monologue the woman suddenly began to talk. Everyone was visibly shocked. She was talking to those present in an unknown language. Suddenly, the caretaker responded to the near death patient with a smile. Everyone’s attention was upon her now, and the dying

woman with a faint smile called her closer and addressing everyone in the room she said: “My heart is Armenian!”  

The Armenian caretaker translated. The German Doctor was confused for a moment. He said:

-“In such instances the dying person speaks specially in the language of her childhood, isn’t a fact that in that moment of dying, at the end of reviewing of her life  the childhood days come to the fore, the mother tongue, the parents, and those who are most dear to her.  Why this lonely Estonian lady in Germany should speak specially Armenian? Are the Armenians most dear to her?”    

In his practice as a doctor he had not experienced such an event but visibly startled, started to dig into his memory. The Armenian refugee understood the doctor and handed over an old diary which was faded through much readings and handling. On the cover was written:

-“Anna Hedwig Büll, Estonian Missionary.”  The doctor asked for the diary for a short time, otherwise he thought, his specialized experience will crack.

“Anna Hedwig Büll, I was born in 1887 on Jan. 23 in the city of Habsalou, Estonia to Lutheran Family. I was the sixth of the eight children. Up to age 15, I attended the public school of Estonia, then I studied at the pedagogical Institute of St. Petersburg, and then received training at the missionary school in Germany and have mastered seven languages.

          “I learned in 1909 about the horrific massacres of Armenians in Adana (Turkey.) I decided to go this far off country of which I was completely unaware of, to participate in the rescue mission of Christian children who were orphaned.  Naturally, for my parents, especially for my father who was the mayor and owned health spas and an aristocratic environment, it was not easy to reconcile with the decision of a 24 year old girl a candidate for marriage and all the sacrifices that entailed. But I insisted stubbornly.

          The carriage that took us to Cilicia passed through a gorge through a narrow winding road, when like a highway robbers suddenly a few Turks weilding and cocking their big guns confronted us. I managed to hide among the bales of clothing and boxes of school supplies.  I did not have a chance to realize what was happening, they tied the arms of the carriage driver while one of the ruffians with no scruples tore down my missionary’s dress and with lustful shining eyes said: Glory be to ALLAH, who sent this one!”

-         “Hyena! Don’t you dare to touch me!” I screamed with all the languages I knew!

-“Ahmet, you don’t have anything to do with her, you will bring headache upon us all, it is better not to loose time and carry the loot to its place. To avoid unnecessary headache, stay away!  With all they controlled, the wild ones and departed with the loot!”

That was my first acquaintance with a Turk!

 

“In 1911, I arrived at Cilicia and started to work at the Bethel orphanage founded by the German Evangelical preachers for the parentless children. As a teacher with the women physicians I set out to gather the orphans. It looked like as if I was in hell! In the village of Sareeyar I found a nine year old girl whom the officer had attempted to rape, but not being successful he had torn her belly with his gun’s bayonet! The blood had curdled and there were maggots in the wound- “Don’t get any closer!” I was warned by the orphanage’s doctor. “It is possible that she had contagious disease and may pass it onto the rest of the orphans. 

“When teachers were gone a short distance, I wrapped her with a bed sheet and brought her to the orphanage and had her lay down in my bed. With great difficulty I made her to stand on her feet. That girl later became a missionary and carried out such a great work in the Near East efforts to gather the orphans and I wrote her biography in Armenian. I worked there until 1915 when the Young Turks opened up the incurable wounds of hellish massacres upon the conscience of and the morality of the entire humanity.  I have seen how the soldiers were betting on tearing the Armenian women’s pregnant wombs with a sword to see if the fetus was a boy or a girl. The justice was being slaughtered but the world’s conscience was pretending to be deaf and blind!”

“For the summer vacations I had taken the children to the Red Monastery where *St. Nersess the Graceful and St. Krikor Bahlavouni studied and attained the title of “Wisdom Lover-Իմաստասէր.”  Just then and there I received an urgent telegram from my sisters: “The mother is near her death and she is not capable to surrender her soul to God without you being present; if you are capable, please come!”

“After a lengthy absence finally I entered my paternal home, my sisters, already wearing black, rebuked me very coldly:

 “You could have come earlier… you tortured mother. When she died, we took out your photo she kept in her bosom, and to spare her continuous heartache in the other world, we buried it with her.

 Our father had passed away long ago!! I understood that I was a stranger in our family. Time had pulverized many things. I entered the bedroom at least to let go off of my tears freely. I saw on the table a periodical of French Protestants:       

      “Our brothers and sisters in the East are again being martyred for their faith. Our correspondent from Marash is reporting that fanatic Turkish mob, have gathered four thousand Armenians in the Mother church of Holy Mother of God, have firmly closed the doors and have set to fire.

        “My stay there was impossible. Same night without bidding farewell to my sisters I arrived at the train station in the dark corridor of the wagon my tears were only thing that were consoling me. ‘I will not see my fatherland again.”  

         The physician was confounded beyond description. He was pressing his eyes with his fingers rubbing his forehead.  “Is it possible to be dedicated to a total stranger? Is the sympathy does not recognize any boundaries?”

“1916-1919 I worked with the same missionary organization at the Haroniye Village in the German orphanage. There, I forgot even the most natural feelings of first love and the love of being a mother! The sunset was bringing all the Turkish atrocities and filling them, stuffing them into the nightmares of the orphans.

“And the mornings were bringing most dreadful emotional upheaval with the appearance of the Turkish Asgyar (Soldier). As I remember, I am trembling, shaking with my whole body when in 1918 a Turkish group came to the orphanage and …announced that. ‘We must, the entire orphanage must relocate the orphans to a more secure “safer” location in Syria!’

“I understood, immediately that the ‘safe location’ was the product of “Turkish diplomacy” and the place was the desert of Der-el-Zor, I was shaken with fear but I maintained stubbornly that this is against the international laws…..

…. They laughed at me with utter cynicism. I insisted that I would appeal the German, English, French and other consulates of other countries, the international missions. They, with the same cynicism answered that those countries were the perpetual friends of Turkey. I picked up paper and in their presence I started my letter. The soldiers became more cautious from unnecessary noise and decided postpone the orphans’ relocation a few days. I did not sleep all night. I was walking through the beds of the orphans, rubbed their feet and hands and prayed so that God may give me strength enough to save at least these orphans from the desert of Der-el-Zor.”

“Every day, in different languages I was preparing letters and sending them to the consular offices of the European countries, to the missions and different Humanitarian Organizations. A few days later, three Turks surrounded me in the courtyard of the orphanage, they cursed and threatened me that they would along with their friends and German assistants’ cooperation they would relocate me to Der-el-Zor, if I persisted in the same manner. I revolted, ‘I have already sent letters where necessary. If something happens to me, you will give an account to the international organizations’- cursing in Turkish finally they left.”

      “In 1919 the political status changed in Cilicia. According to the Treaty of Sévre Cilicia was to be transferred to the French Protectorate, but, France, in a secret agreement had the intention to surrender it to Turkey. During the war, the Armenian Legion fighting under the French flag was disbanded quickly and the Armenians of Cilicia were left defenseless. I was obliged to return to Estonia! “

          The Physician nervously made uncomfortable gestures and opened the window, the evening breeze made him more alert. The children were playing in the courtyard. The doctor did not listen to the melodies of Beethoven according to his prior pride, his disturbed soul spoiled it.

          “-Is my nation equally culpable with the Turks, how can I explain that to my university graduate son, who very soon will defend his dissertation on the German History?” As if talking to the diary as he leafed through it with his still strange disturbance. He continued his reading:

“In 1922 I registered as a member to the ‘Christian Mission in the East’ the evangelical humanitarian organization founded in Strasburg, and left for Aleppo. At that time there were 160 thousand Armenian refugees in Syria, primarily they were living in the section known as Souleymanieh and Ramadanieh suburbs where they had built the huts (“Armenian Camps”) they lived in utter poverty and misery. Hundreds of Armenians were dying every day from the epidemics. That was part of the Turkish plans to annihilate the Armenians. The epidemics was reaping like a “YATAGHAN”=Եաթաղան-Scimitar.”
          “I understood that at the risk of my life, I would participate in the work of saving of the ill. With superhuman efforts, by asking and pleading I was able to open a hospital, where some of the Armenian doctors of Syria were working. To save the starving, labor was necessary. With my acquaintances from Marash we created weaving and needle point handcrafted laces workshops. The handwork of five hundred women and girls’ rugs and laces were being sold in the European countries and the proceeds as compensation were given to the women. My hard work finally gave results. For over 250 Armenian students who were enrolled in various schools in Aleppo started receiving scholarships.”

“There were too many orphans!  I developed a unique form of adoption through which European benefactor families would adopt a child in a refugee family, established in Aleppo and send a gold piece to the family of the adopted child.”

“For some time now the orphans and refugee Armenians called me “Mother Bũll”, even though I did not marry and had no children, but the Armenian orphans calling me Mother-‘Mayrig- ՄԱՅՐԻԿ the word was a consolation and thus I lived the joy of motherhood. Never did regret it, that I dedicated my life to the Armenian orphans.”

-         “O Lord God! What was the sin of that people that all of Europe closed its eyes over the Armenian hell!”  The doctor unwillingly spoke out loud and turning over and over in his bed.

-         “Are you talking with the patients again? You have not rested even at night!” Complained the wife, suggesting to her husband to take medication to sleep.

- “No, no I am not talking with the patients. I was talking with the conscience

     of my people, something does not let me sleep for quite sometime now”, the doctor tried to explain to his wife!

-         “That is a daytime job. The wife cut it short,” having lost all hope for the caresses of love and half disturbed turned over to sleep.

Till morning light, the doctor was in struggle with his people’s conscience, made peace, fought again and made peace again! In the morning he put the diary in his briefcase to continue in his office.

         “In 1947, All Armenians were dispersed all over, were given the possibility to repatriate to Soviet Armenia. Many Armenians from Syria arrived Armenia with tears in their eyes. I had decided to go to Armenia. I even saw in my dreams a few times how I was arriving to Hayasdan, I was watching Ararat from Yerevan. I sent in my application to the Committee of repatriation. When I received rejection, I was lamenting a few days and was feeling an orphan myself.”

         “Is Armenia rejecting me as her child? I learned later that many of the repatriates were exiled to Siberia right off the boat as unreliable and as spies for foreign countries. Probably, they would have considered me as a spy for seven countries! I decided to go back to my own country but received no entry visa. Estonia was within the Soviet System. In 1951 departed from Aleppo, I had nothing! I settled in Europe. Every day I was writing letters to al Armenians that I knew, spread all over the world. I was already 64 years old and very late to form a family. I had forgotten about those 40 years ago!”

         “In Europe I was missing my Armenians!”

         “In 1965 I went to Syria and Lebanon to participate in the 50th Anniversary of the Genocide programs in Aleppo and Beirut. O~ My God!! They had not forgotten me, for hours on end they embraced me in their bosom, those orphans, orphans of mine, by whose beds, for entire nights I used to whisper prayers. My heart was calmed! I returned to Germany but my heart stayed in the empty rooms of the Armenian orphanage.”

  “My beloved Armenians, do you hear me? I have not regretted what I have dedicated my entire life to you all!... My Heart is Armenian!”

         Late night ring of the telephone raised the alarm.

-         “Deegin Anahid, I have a very big request, you have to teach me a little Armenian to speak, and that in a few weeks.”  The doctor said hastily, forgetting even to say “Parev.” ..

He did not know how to justify such an unusual request.

-“Dear Doctor, I am glad to be helpful to you, immediately, in the morning I will come to your office,” with warmth responded Anahid, without being able to guess the German’s mysterious intent of the request.

         The days of Miss Büll were numbered and the doctor was attempting to learn what he wanted to say in that short period of time. During daytime Anahid was teaching and in the evening the Doctor had the Armenian Language text book in his hand.

         On a regular morning, the Doctor without as much hiding his proud smile, he entered the patient’s room without his white uniform. The nurse gave the signal to bring him in. The Doctor smiled mysteriously and said,

-“At this moment I am not a physician.”

         As he approached Miss Büll’s bed, he sat down, took her tired hands in his palm, looked into her flickering eyes and unexpectedly, he began in Armenian.

-“Greetings, my dear Armenian Anna Hadwig Büll, I am talking to you

through one of the seven languages that you know, the one that for you is your mother tongue, in Armenian!”

         The half closed and fading eyes shined for a moment she did not understand what was happening with her she made a motion to have her seated.

         -“Dear beloved mother Büll, I see that even you cannot believe to your eyes, but I am speaking Armenian, with your mother tongue … I awe it all to you only! I learned from your diary that my people also were an accomplice to the crime….

The Germans even openly have assisted the Turks, have instructed and defended even have encouraged them. O, Lord, I am ashamed of it all. Of course same German intellectuals have criticized the government, but they were muted as the light of a candle against the raging storm. I got to know and loved the Armenians. In my heart also a little bit of an Armenian awakened. Do you know why I learned Armenian? Now I want to ask your pardon for the sins of my people!”

         “The Armenians are big-hearted, they forgive fast. From the wide open eyelids, in amazement, two drops of tears rolled slowly with pride over the shriveled cheeks and through the wrinkles to her lips. Miss Büll took the hands of the Doctor in her palms and having gathered her last energy and in Armenian whispered one word at a time!

-“I am proud that my heart is Armenian, and I am dying as an Armenian…. Dear Doctor, you are your nation’s conscious and honor. I forgive and those like you on behalf of my Armenians. I am going to my slaughtered, and from famine and plague deceased Armenian orphans of mine…..”

         Miss Büll’s weakened hands dropped slowly.. and through her lips her last breath came in Armenian”

                  “My Heart…..”

 

Translated by Rev. Fr. Vertanes Kalayjian, Archpriest,(1939-2016-RIP)

                                                           Pastor Emeritus of Washington, D.C.

August 12, 2015

 

(*Two of the prominent Catholicoi Cilicia)

 

 

Tuesday, April 9, 2024

Aleppo - Grtasieats is 90 years old=by zarmine K. Boghosian- 2014

 

ՈՂՋՈՅՆ 90-ԱՄԵԱՅ ԿՐԹԱՍԻՐԱՑԻՆ (1924-2014).

 

ԿՐԹԱՍԻՐԱՑԸ ՄԵՐ ԵՐԿՈՒՔԻՆ ՀԱՄԱՐ

(Յուշ պատառիկներ եւ սրտի խօսք՝ Միսաք եւ Զարմինէ Պօղոսեաններէն)

 

1965-ի Օգոստոսին էր, որ առաջին անգամ Կրթասիրացի հին շէնքին բակէն ներս ոտք կոխեցի:

Տնօրէն Արմէն Տէր Պետրոսեանին հետ հանդիպում ունէի: Նոր շրջանաւարտ դարձած Հալէպի ՀԲԸՄ-ի Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան երկրորդականէն՝ դիմած էի ուսուցչութեան:

Անորոշութեան զգացումէն լարուած, սրտի տրոփիւնով կը սպասէի, թէ ի՞նչպէս պիտի դիմաւորուէի Պարոն տնօրէնին կողմէ: Իրեն յատուկ չափազանց հանդարտ ու մտերմիկ ժեստով մը Սոգագ-էլ Արպայինի հին շէնքին խոշոր քարածածկ բակին փողոցի դռնէն դէպի հանդիպակաց կողմը գտնուող տեսչարանը ուղեկցելով՝ ներս հրաւիրեց զիս:

Դիմումնագիրս, ինքնակենսագրութիւնս եւ պահանջուած թուղթերս աչքէ անցնելէ ետք, մեր հանդիպումը հարց ու փորձէն աւելի երկար զրոյցի բնոյթ առաւ եւ հասաւ գիր ու գրականութեան:

Եւ... նշանակուեցայ հինգերորդ դասարանի պատասխանատու ուսուցչուհի, ինչպէս նաեւ 5-րդ եւ 6-րդ դասարաններուն հայոց լեզուի, պատմութեան եւ կրօնի դասատու: Այդ օրուընէ սկսեալ Կրթասիրաց վարժարանի դռները բացուած էին ինծի համար: Մանաւանդ որ ապագայ ամուսինս՝ Միսաք Պօղոսեանը, ինչպէս նաեւ իր մայրն ու քոյրերը, շրջանաւարտ էին Կրթասիրաց վարժարանէն եւ գործօն անդամը՝ Կրթասիրաց Շրջանաւարտից Միութեան:

Ուսուցչական ծառայութիւնս շատ երկար չտեւեց, սակայն ամուսնանալէս ետք եւ յաջորդող տարիներուն Կրթասիրացին հետ կապս ամրապնդուեցաւ միութենական աշխատանքներով Միսաքին հետ գործակցաբար եւ մէջ ընդ մէջ, ըստ պահանջի – բացակայ ուսուցիչ մը փոխարինողի հանգամանքով:

1953-ին, նախակրթարանը աւարտելուն յաջորդ տարին իսկ, Միսաքը կ’ընդգրկուի Կրթասիրաց Շրջանաւարտից Միութենէն ներս: Զաւեշտներով, թատերական պատկերներ ներկայացնելով՝ զարկ կու տան շրջանի թատերական կեանքին, ձմրան՝ երկրորդ յարկի վրայ գտնուող մանկապարտէզի երկար դասարանին մէջ, իսկ ամրան՝ բացօթեայ բակին մէջ «Լիվան»ը որպէս բեմ գործածելով:

Տարուէ տարի վարժարանին շրջանաւարտ պատանիները անմիջապէս կը ներառուին միութենէն ներս պասքէթպոլի եւ վոլիպոլի խումբեր կազմելով: Կը կազմուին նաեւ ընկերա-մշակութային, մարզական, թատերական յանձնախումբեր եւ կը գործադրուին զիրենք հետաքրքրող հաւաքոյթներ եւ պարտիզագնացութիւններ:

1965-1978, մինչեւ մեր ընտանեօք Միացեալ Նահանգներ հաստատուիլը, երկուքս ալ գործօն անդամներն էինք Կրթասիրաց Միութեան: Երանելի օրեր էին, ընկերային ջերմ մթնոլորտ մը կը տիրէր: Տարիներ շարունակ միութենական կեանքի համագործակցութեան տիպար եւ օրինակելի կազմակերպութիւնն էր Հալէպի մէջ Կրթասիրացը՝ իր ժրաջան անդամներուն եւ ծառայասէր ղեկավարներուն շնորհիւ:   

Շատ ու շատ յիշատակներ կան ձեռնարկներէն, ճաշկերոյթներէն (400 հոգիի համար պատրաստուած մածունով քէօֆթէն – այնթապցիական «Եախնիլի քէօֆթէն ; Մածունով քէօֆթէ ն- 12 քէօֆթէ իւրաքանչիւր անձի համար, ճաթլախ քեպապ – թոքի խորոված Սեպիլի բացօթեայ պարտէզին մէջ, իւրաքանչիւր սեղանին համար յատուկ պատրաստուած կրակարան տրամադրելով՝ ենթակային ուզած չափով խորովելու ազատութիւն տալու համար):

Միութենական մեր կեանքը, ընկերային մարզին մէջ մանաւանդ, սքանչելի փորձադաշտ մըն էր երկուքիս համար ալ: Մեր բոլոր ժողովներն ու կատարուելիք ձեռնարկներուն նախապատրաստական աշխատանքները տեղի կ’ունենային Սոգագ-էլ Արպայինի հին շէնքին մէջ: Անձնական փորձառութիւններէն ելլելով եւ հիմա մանաւանդ տարիներու փորձառութեան ակնոցով յետադարձ հայեացք մը նետելով՝ կրկնակի կը հիանամ այն բոլոր ընկերային ձեռնարկներուն եւ մտայղացուած մշակութային ելոյթներուն վրայ, որոնց մասնակից էինք այդ օրերուն խումբ մը ժրաջան ու սիրելի մեր բոլոր ընկերներուն հետ: Նուիրումի եւ կամաւոր աշխատանքի իւրայատուկ ոգի մը կը տիրէր:

Քառասուն տարի առաջ Կրթասիրաց Միութեան Գործադիր Մարմինը ծրագրած էր վարժարանին յիսնամեակին առթիւ Ոսկեայ Յուշամատեան մը լոյս ընծայել (Եղիա Ատուրեան՝ ատենապետ, Միսաք Պօղոսեան՝ փոխ-ատենապետ, Զարմինէ Գ. Պօղոսեան՝ ատենադպրուհի):

Քաղաքական պայմաններու պարտադրանքով եւ որոշ նկատառումներով որոշուած էր տպագրութիւնը Պէյրութ՝ Խայամ տպարանին յանձնել: Թուղթը գնուած էր: Վարժարանի շրջանաւարտներուն խմբանկարները հաւաքուած, անունները կարելի ճշգրտութեամբ գրանցուած էին:

Որպէս ատենադպրուհի՝ պարտականութիւն տրուած էր ինծի բոլոր այդ նիւթերը հաւաքելու եւ դասաւորելու: (Համակարգիչի չգոյութեան տարիներն էին, նոյնիսկ հայերէն գրամեքենայ չունէի – ընթեռնելի ձեռագիրով պէտք էր կրկին ընդօրինակուէին բոլոր նիւթերը – գրաշարին գործը դիւրացնելու): Նոյն ձեւով նաեւ կը գրէի եւ կը ղրկէի Կրթասիրացի ձեռնարկներուն շնորհակալագիրերը պատկան անհատներուն կամ կազմակերպութիւններուն, իսկ թղթակցութիւնները կը ղրկուէին «Զարթօնք»ին եւ «Նոր Անթէպ»ին:

Յուշամատեանին համար տրուած մեր կոչին առաջին պատասխանողը Կրթասիրացի երկարամեայ տնօրէն Գրիգոր Պօղարեանն էր (1929-1957):

Վարժարանին սկզբնական շրջանի պատմական աշխատութիւնը ղրկած էր Պարոն տնօրէնը իրեն յատուկ շատ մանր ձեռագիրով, որ կրկին պէտք էր գրի առնէի դիւրընթեռնելի դարձնելու: Կոչ ուղղուեցաւ «Նոր Անթէպ» պարբերաթերթին միջոցաւ, որպէսզի աշխարհի զանազան երկիրներու մէջ տարածուած կրթասիրացականներ իրենց յուշերով եւ վաւերագրական յօդուածներով յուշամատեանին բովանդակու-թիւնը իմաստալից դարձնէին: Միաժամանակ անձնական նամակներ ալ յղուեցան հեռաւոր երկիրներ գտնուողներուն:

Նամակներ եւ նկարներ սկսան հասնիլ Կրթասիրացի սաներէն՝ Գերշ. Բաբգէն Եպս. Վարժապետեանէն (Ուաշինկթըն, Միացեալ Նահանգներ), Մայր Աթոռի պաշտօնական ամսաթերթ՝ «Էջմիածին» ամսագրին օրուան խմբագիր Արթուն Հատիտեանէն, գրականագէտ Գէորգ Հատիտեանէն, վաստակաւոր ուսուցիչ Սարգիս Եափուճեանէն, Բիւրականի գիտաշխատող Արսէն Գալլօղլեանէն, Մոնթէվիտեոյի Այնթապի Հայրենակցական Միութեան նախագահ Նազարէթ Աթթարեանէն:

Տակաւին շատ անուններ կան յիշատակութեան արժանի, որոնք օրին ընդառաջած էին այս հրաւէրներուն, սակայն մեր Միացեալ Նահանգներ փոխադրուելէն առաջ իմ ձեռքիս տակ գտնուող բոլոր նիւթերը, ժողովներու ատենագրութիւններն ու խնամքով պատրաստուած բոլոր տարեկան ատենագրութիւնները յանձնեցինք օրուան Կրթասիրացի Գործադիր Մարմնին արխիւին:

Պէտք է հոս յիշել նաեւ, որ այդ գրի առնուած նիւթերուն ամփոփ մէկ համադրութիւնը հայերէն լեզուի ուսուցչիս՝ Պարոն Հայկ Պարիկեանին հետապնդումներով լոյս տեսաւ «Գեղարդ Սուրիահայ Տարեգիրք»ին 1976-1978 միացեալ թիւին մէջ, որուն ընդհանուր խմբագիրն էր Պրն. Պարիկեանը՝ «Պատմութիւն Հալէպի Կրթասիրաց Միութեան եւ Համանուն Վարժարանին» ընդհանուր խորագրի տակ (էջ 405-416):

Ի՜նչ յուշեր կան մեր ժողովներէն, որոնք տեղի կ’ունենային Կրթասիրացի «տախտակէ դասարանին» մէջ, որ միաժամանակ դպրոցի ժամերուն դպրոցին ուսուցչարանն էր: Ոսկեայ Յուշամատեանի համար կազմուած յանձնախումբին անդամներն էին Տօքթ. Ալեքսան Քէշիշեան (Հալէպ), Յակոբ Քիւրքճեան (մահացած՝ Հալէպ), Եղիա Ատուրեան (մահացած՝ Պոսթըն), Սարգիս Պալմանուկեան (կ’ապրի Լոս Անճելըս), Զաւէն Պարսումեան, Անի Ինգնատոսեան, Կարպիս Վարդանեան, կարծեմ տակաւին Հալէպ կ’ապրին, իսկ Զարմինէ եւ Միսաք Պօղոսեան կ’ապրին Նիւ Եորք (տե՛ս 65-ամեակի Կրթասիրացի Յուշամատեան, Հալէպ, 1994, էջ 353):

Մեծ ուրախութեամբ ատենին ստացանք 65-ամեակի Յուշամատեանէն օրինակ մը: Կրթասիրաց Վարժարանի 65-ամեակին (1924-1989) առթիւ լոյս տեսած այս հատորին մէջ այդ նիւթերուն որոշ մէկ մասը շրջանաւարտներուն նկարներով Յիսնամեակի հաւաքածոյէն են, որոնք լոյս տեսած են Տօքթ. Թորոս Թորանեանի խմբագրութեամբ 1994-ին ծաւալուն մանրամասնութիւններով:

Եթէ երբեւիցէ կարելի է եւ կամ արդար է առանձնացնել Կրթասիրաց Միութեան եւ դպրոցին առաքելութիւնը Հալէպի ազգային կեանքէն ներս եւ օգտաշատ ներդրումներէն ընգծել մի քանին միմիայն, ես պիտի ուզէի ծանրանալ հետեւեալ երկու կարեւոր կէտերուն վրայ.

Ա. ԴՊՐՈՑԱՇԻՆՈՒԹԻՒՆ-

 Անբացատրելի կորովով ու քաջութեամբ, Այնթապի հերոսամարտի ոգիով ու անմար ներուժով մը Ցեղասպանութենէն վերապրած եւ Հալէպ հասած այնթապցիները փարած են կրթութիւն եւ լոյս ճառագայթող օճախներ հիմնելու եւ լուսաւորելու վերապրող սերունդը: Միութեան կազմութենէն անմիջապէս ետք ձեռնարկած են դպրոցաշինութեան:

Առօրեայ հոգերուն, ընտանիք պահելու, գաղթականի հոգեվիճակը թօթափելով դպրոցաշինութեան փարի՞լ: Հերոսական ձեռներէցութիւն կը պահանջէ 1915-ի ջարդէն եւ 1922-ի Այնթապի պարպումէն անմիջապէս ետք, 1924-ին հիմնել վարժարաններ՝ տղոց եւ աղջկանց առանձին բաժիններով, լոյս եւ յոյս սփռելու եւ ներշնչելու արաբական հողերուն վրայ հասակ առնող, ծլարձակող հայ նոր սերունդին:

Փառք ու պատիւ, խունկ ու աղօթք այդ կորովը անմար պահող վերապրող սերունդէն հիմնադիր բոլոր անդամներուն: Նոյն սերունդը հազիւ 20-ամեակ մը բոլորած՝ նուիրահաւաքի ձեռնարկներով կ’իրականացնեն սեփական շէնք ունենալու երազը, Սոգագ էլ Արպայինի շէնքը ԳՆԵԼՈՎ:

Իսկ 1967-ին՝ 2869 քառ. մեթր տարածութեամբ հողաշերտը գնելով – Հալէպի այժմու վիլլաներու շրջանին մէջ – 1971-ին առաջին բահի հարուածով հիմը կը դրուի այսօրուան նորակառոյց շէնքին եւ Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ համալիրին:

միեւնո՛յն ոգին ու կորովն է որ կը շարունակուի անցնող քսանամեակէն ի վեր տարուէ տարի բարեզարդելով այնթապցիներու Ս. Աստուածածին եկեղեցին, Կրթասիրաց վարժարանը իր նորակառոյց արդիական սրահներով, ամառնային պարտէզով, մանկապարտէզի, նախակրթարանի, միջնակարգի եւ երկրորդականի բոլոր յարմարութիւններով:

2009-ի ամրան, Հալէպ մեր այցելութեան ընթացքին ականատեսը եղանք աւարտական հանդէսին հիասքանչ գործադրութեան եւ Չէմպէրճեան երկրորդականին ընծայուած (համանուն Գաբրիէլ Չէմպէրճեան բարերարէն) քիմիագիտութեան, ֆիզիքսի համար տրամադրուած նախանձելի արդիական յարմարութիւններով բարեզարդուած դասասենեակներուն:

Այո՛, Կրթասիրացեան ՈԳԻ՛Ն է որ կը շարունակուի սերունդէ սերունդ:

Բ. ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹԻՒՆ

Հալէպահայ Միջ-­Միութենական Մարմնի Կազմութիւն 1969-ի նախօրեակին էր, երբ Կրթասիրաց Միութիւնը նամակ մը ստացաւ Հայրենիքէն, Սփիւռքահայութեան Հետ Մշակութային Կապի Կոմիտէէն – արտասահմանի հայերուն յիշեցնելու համար, թէ ամենուրեք պատշաճ շուքով պիտի տօնուէր Ամենայն Հայոց Բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանին ծննդեան 100-ամեակը: Միութեան Գործադիր Մարմնին օրուան ատենապետ Եղիա Ատուրեանին համար ատաղձ էր այս նամակը, որպէսզի իր ստեղծագործ եւ հեռատես արժանիքներուն շնորհիւ ծաւալուն գործունէութիւն մը ծրագրէր եւ գործի լծուէր- շուրջիններն ալ գործի լծելով:

Վարդգէս Համազասպեանի ստորագրութեամբ եկած նամակը լուրջի առնելով՝ ներկայացուց ժողովին եւ մեր բոլորին խանդավառեց: Անմիջապէս Վարչութեան անունով նամակներ խմբագրուեցան եւ ատենադպրուհիի հանգամանքով ձեռագիրովս օրինակներ պատրաստուեցան եւ ղրկուեցան հալէպահայ բոլոր կազմակերպութիւններուն եւ հայրենակցական միութիւններուն անխտիր՝ իւրաքանչիւր միութենէն երկու ներկայացուցիչ խնդրելով նախապատրաստական առաջին ժողովի մը հրաւիրելու բոլորն ալ:

Նպատակը հալէպահայ մշակութային միութիւններու միջեւ մնայուն համագործակցութիւն ապահովելն էր, մանաւանդ՝ հայրենի արուեստագէտները հիւրընկալելու եւ համայնքէն ներս այլ մշակութային ձեռնարկներ համագործակցաբար ծրագրելու եւ ներկայացնելու ժողովուրդին: Մինչ այդ՝ իւրաքանչիւր միութիւն կը ջանար առանձին առանձին ընդունելութիւն կազմակերպել՝ հիւրընկալելու համար հայրենի հիւրերը:

Բաւական հետապնդումներէ ետք ՈՒԹ միութիւններ ընդառաջեցին այս հրաւէրներուն: Կազմուեցաւ Յովհ. Թումանեանի 100-ամեակի Յոբելենական Միջ-Միութենական Մարմին մը՝ հովանաւորութեամբ Հալէպի ՀԲԸՄ-ի Սուրիոյ Շրջանակային Յանձնաժողովին:

Յանձնախումբը ինքզինք անուանեց Հալէպահայ Միջ-­Միութենական Մարմին՝ իւրաքանչիւր մասնակից միութենէն երկու անդամ նշանակելով եւ նորակազմ մարմնին ատենապետ ընտրելով Կրթասիրացի ներկայացուցիչ՝ Եղիա Ատուրեանը:  

Այս Յանձնախումբին եւ Կրթասիրացի այլ անդամներուն գործօն մասնակցութեան ջանքերով լոյս տեսան Նիզար Խալիլիի թարգմանութեամբ Յովհ. Թումանեանի չորս գործերը արաբերէնով: Այս առթիւ հալէպահայ մշակութային կեանքին մէջ ա՛լ աւելի յատկանշական երեւոյթ դարձաւ Արմէն Տիգրանեանի երաժշտութեամբ եւ Յովհ. Թումանեանի խօսքերով «Անոյշ» օփերային 10 յաջորդական ելոյթները Յովհաննէս Կոստանեանի բեմադրութեամբ, իւրաքանչիւր ելոյթին ՀԲԸՄ-ի սրահը լեցնող հանդիսատեսներով: Այս աշխատանքներէն դուրս Միջ-­Միութենական Մարմինը մեծ խանդավառութեամբ, տարիներով հիւրընկալեց հայրենի բանաստեղծներն ու արուեստագէտները՝ յաջորդաբար իւրաքանչիւր մասնակից միութեան ակումբին կամ կեդրոնին մէջ հիւրասիրելով հայրենի հիւրերն ու մասնակից անդամները (Գարեգին Սեւունց, Յովհ. Պատալեան, Օֆէլիա Համբարձումեան եւ շատ-շատ ուրիշներ):

*** Երբ այս օրերուն, այսօրուայ քաղաքական պայմաններուն ընդմէջէն եւ դիմատետրի միջոցաւ կը հետեւիմ Կրթասիրացէն ներս կատարուող աշխատանքներուն, անբացատրելի յուզումով կը կարդամ մեր նոր սերունդին տարած իսկապէս հերոսական աշխատանքին մանրամասնութիւնները: Երիտասարդ ուժեր, որոնցմէ ոմանք ժամանակին իմ աշակերտներս էին եղած եւ այսօր պատնասխանատու եւ հոգածու անհատներն են ե՛ւ Կրթասիրաց վարժարանին, ե՛ւ թէ Միութեան:

Հակառակ երկրին մէջ տիրող քաղաքական վերիվայրումներուն եւ Հալէպի այսօրուայ դժնդակ պայմաններուն՝ Վահան Թէքէեանի խօսքերն են, որ կ՛արձագանգեն հոգիիս խորերէն.

Ի՞նչ է հոգին, Հայու հոգին..... ...

Մերթ կ՛իջնէ վար ու մառախուղ կ՛ըլլայ մերթ

Եւ մերթ ճերմակ ու վարդագոյն թերթ առ թերթ

Կը տարածուի երեսն ամբողջ երկնքին,

Անհո՜ւն Հոգին, Հայո՛ւ հոգին...

Ու կը գտնեմ զայն ցեխի մէջ կիսաթաղ...

Բայց զերթ զինուոր մ՛որ կը կռուի անդադա՛ր

        Ցեխն ալ կ՛ըսեմ,– զայն աղտոտել չի՜ կրնար,

Եւ ընդմէջէն իր այդ ցեխին, սարսռագին

Կը համբուրեմ Հայու յոգնած, Սո՜ւրբ հոգին...:

 

*** Սիրելի Հալէպի Կրթասիրացականներ, հետեւելով այս տարուայ շրջանաւարտական հանդէսին, Յուլիս 6-ին, 9-րդ եւ 12-րդ դասարաններուն Կրթասիրացի վկայականաց բաշխման հանդէսին մանրամասնութեան, հրճուանքով կարդացի յաջողութեան լուրերը, կարդացի նաեւ, թէ լռութեան պահով մը յարգեցիք յիշատակը «զոհերուն».

«զոհերո՞ւն»... ո՞ր զոհերուն:

Ու ես անգամի մը համար եւս «սարսռագին» փշաքաղուեցայ՝ մտածելով եւ անդրադառնալով, թէ ո՞ր զոհերուն համար էր այս մատղաշ տղոց յարգանքի պահը:

Չէ՞ որ արդէն 100-ամեակի սեմին ենք,

Ջարդէն վերապրողի, գաղթական կամ որբուկ ըլլալու ծանր փոշին շատոնց թօթափած էինք... պէ՛տք էր թօթափած ըլլայինք:

Կը սթափիմ՝ ի լուր հանդէսին մանրամասնութեան, ներկայացուած յայտագրին որակին, հիանալով, հպարտանալով կը գոչեմ ի լուր աշխարհին...

        Ցեխն ալ կ՛ըսեմ,– զայն – ՀԱՅՈՒ ՀՈԳԻՆ – աղտոտել չի կրնար,

        Եւ... Կը համբուրեմ իւրաքանչիւրիդ, Հայու յոգնած, բայց կորովի, այդ սո՜ւրբ հոգին, մեր սիրելի ու թանկագին Կրթասիրացականներ:

Վստահ եմ, որ Այնթապէն Հալէպ հաստատուած Կրթասիրացի հիմնադիրներուն հոգի՛ն ալ կը հրճուի ձեզմով, եւ մեր բոլոր նախնիներուն ոգին կը շարունակէ յաւէտ ապրիլ ձեզմո՛վ:

 

Զարմինէ Գ․ Պօղոսեան - Նիւ Եորք, 16 Յուլիս, 2014

Thursday, September 7, 2023

Our Journey- from Jerusalem to Aleppo - 1962- Zarmine Boghosian

 

ՄԵՐ ԿԵԱՆՔԻ ԸՆԹԱՑՔԸ՝ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՐՏԱԴՐԱՆՔՈՎ 

(Երուսաղէմէն Հալէպ մեր ոդիսականը)

 

            Պատանեկութեան յուշեր կան, որ անմոռանալիօրէն դրոշմուած կը մնան մտքիդ մէջ: Յաճախ յուշիկ քայլերով կ’այցելես ուղեղիդ բջիջներուն եւ սրտիդ լարերուն մէջ ծուարած այդ անկիւնը: Կարգ մը ապրումներ գուրգուրանքով կը թաղես մէկ անկիւնը: Ուրիշներ ընդվզում կը պատճառեն: Մեծ հարցականներու կ’առաջնորդեն քեզ:

Կը զարմանաս:

            Ինչպէ՞ս անցան այդ պահերը վրայէդ, կամ դո՛ւն անոնց ընդմէջէն: Կարելի՞ էր արդեօք այլ կերպ դասաւորել կամ նոյնիսկ շեղեցնել պահերդ, օրերդ, որոնք անկախ քեզմէ յետագայ կեանքդ մնայուն շրջանակի մը մէջ պիտի դնէին:

Այդ յուշերէն մին մասնաւորաբար կապուած է նորոգ վախճանեալ եղբօրս՝ Տէր Վրթանէս Աւագ Քհնյ. Գալայճեանին հետ, երբ տակաւին կուսակրօն քահանայ էր եւ կը պատկանէր Երուսաղէմի միաբանութեան:

Հալէպի միջնակարգը՝ 9-րդ դասարանը աւարտելէս ետք երազներ ունէի անգլերէնս զօրացնելով Լոնտոն բժշկութեան ընդունուելու համար: Ինչո՞ւ անպայման Լոնտոն՝ մի՛ հարցնէք, եւ ինչո՞ւ բժշկութիւն – պատասխանը հիմա ես ալ չեմ գիտեր:

Հաւանաբար, անուղղակիօրէն ընթերցումներուս ազդեցութիւններն էին – Չարլզ Տիքընզ, Ճէք Լոնտոն եւ... մանաւանդ՝ իմ շատ սիրած գրողս՝ Անտոն Չեխով, որ թէ՛ բժիշկ էր եւ թէ՛ սքանչելի գրող (Անգլերէնս Մոսկուա չէր կրնար տանիլ զիս. Անգլիա կրնայի թէ՛ բժիշկ եւ թէ՛ գրող ըլլալ...):

Նամակագրութիւններս եղբօրս հետ քաջալերեցին, որ Երուսաղէմ երթամ եւ Երուսաղէմի Թարգմանչաց վարժարանի երկրորդական տասներորդ դասարան արձանագրուիմ: Թարգմանչացին համբաւը վստահութիւն կը ներշնչէր, ուր անպայման անգլերէնս պիտի զօրանար – Ճի.Սի.Ի.–ի քննութիւններէն պիտի յաջողէի եւ շունչս Անգլիա առած՝ համալսարան մը պիտի ընդունուէի:

Պատանեկան վարդագոյն երազներ էին անշուշտ: Այդ օրերուն Երուսաղէմի մէջ տիրող Տիրան եւ Եղիշէ պատրիարքական պայքարի ելեւէջներն էին:

Տիրան Սրբազանը Միացեալ Նահանգներ հասած էր, շարք մը քաղաքական թէ կուսակցական ծուղակ-ամբաստանութիւն-էնթրիքներէ ետք: Յաղթական Եղիշէ Պատրիարքը իր Ռասբութինեան սուր ու զննող նայուածքով իգական սեռին սրտին խորերը թափանցելու հմայքով բամբասանքի շատ առիթ կու տար: Փսփսուքներ շատ կը շրջէին վանքին տարածաշրջանէն ներս եւ դուրս: Պատանի հոգիէս ներս փլուզումներ տեղի կ’ունենային երդուեալ կղերականին վարք ու բարքին, բարոյականին հանդէպ տարածուող կասկածելի «կուսակրօնութեան», սեռային եւ սիրային կապերուն... եւ այլ մարզերու մէջ եղած «ըսի-ըսաւներուն» պատճառով:

Ընդհանուր փսփսուքներէն մին ալ որ ճակատագրական դեր խաղցաւ իմ կեանքիս մէջ, Եղիշէականներու եւ Տիրանականներու յետ-ընտրութեան «ասէկոսներն» էին:

Եղիշէ Պատրիարքը աթոռին նստած ո՞վ կը համարձակէր իր դէմ արտայայտուիլ: Օգոստոսի ամսու Տաղաւարին, Ս. Աստուածածնայ Տօնին – Խաղողօրհնէքին հոն էի, կ’ըսուէր եւ կը սպասուէր, որպէս անգիր օրէնք՝ Պատրիարքը պէտք էր որ պատարագէր, ինչպէս բոլոր միւս չորս տաղաւարներուն: Սակայն Պատրիարքը մէջտեղ չկար... Երուսաղէմ ալ չէր, այլ՝ կ’ըսուէր թէ Իսրայէլի կողմ գացած էր գիշերային կեանք վայելելու եւ հոն մնացած էր: Նոյն շրջանին վանքին մէջ նորընծայ աբեղաներու խումբ մը կար, բոլորն ալ իրենց քսանհինգը չբոլորած երիտասարդ հոգեւորականներ: Անոնցմէ կը յիշեմ Հայր Եզնիկը, Հայր Փառէնը, Հայր Գեղամը, Հայր Վահրիճը եւ եղբայրս՝ Հայր Վրթանէսը:  

Օգոստոս ամիսը Ամմանի մէջ անցընելէ ետք, արդէն 1962-ի վերամուտին սկսած էի Թարգմանչաց երկրորդական յաճախել: Սեպտեմբեր եւ Հոկտեմբեր ամիսներուն վիճակացոյցս առի Թարգմանչացի ուսուցիչներէս, Նոյեմբերին չհասայ: Աշնան լուր տարածուեցաւ, որ Պատրիարքը Հայր Եզնիկը կանչած է Պատրիարքարան ինչպէս նաեւ վանքին սափրիչը: Նոյն այդ սրահին մէջ իր բարկութեան գագաթնակէտին հասած ըլլալով՝ անվայել խօսքերով, անիմանալի հայհոյանքներով երիտասարդ աբեղային փիլոնազուրկ յայտարարած է, սափրել տուած է աբեղայ Հայր Եզնիկին եւ անվայել հայհոյանքով մը «բարի ճանապարհ» մաղթելով՝ (բամբասողները գունաւոր «վեց գիր քաշեր է» ըսին) ղրկեր է վանքէն դուրս:

Լուր տարածուած էր անմիջապէս թէ Հայր Եզնիկը Տիրանական ըլլալով հակա-Եղիշէական արտայայտութիւն մը ունենալուն համար «պատժուած էր»:

Նոյն օրերուն Հայր Փառէն Պէյրութ կը գտնուէր արձակուրդով, իսկ Հայր Վահրիճ նմանօրինակ ամբաստանութեամբ «աքսորուած» էր Բեթղեհէմ, իսկ Հայր Վրթանէսը նշանակուած էր Հրեշտակապետացի հովիւ- Պատրիարքին քիթին տակ․․․:

Սպասողական վիճակ մը կը տիրէր – ո՞վ պիտի ըլլար Հայր Եզնիկին յաջորդող «զոհը»: Եղբայրս ալ Տիրանականներէն մին ճանչցուած ըլլալով ամէն կողմէն թելադրութիւններ կ’ըլլար իրեն, որ «գլուխը ազատէ» Երուսաղէմէն:

Ես՝ Թարգմանչացի աշակերտուհիս, լրջօրէն կը հետեւէի դասերուս, երբ օր մը դասի պահուն դասարանէն դուրս կանչուեցայ: Եղբայրս՝ Վրթանէս Աբեղան էր զիս դուրս կանչողը: Շշուկով ըսաւ. «Չըլլայ որ արտայայտուիս որեւէ տեղ, ամէնէն կարեւոր առարկաներդ առ եւ դուրս եկուր դասարանէն առանց աղմուկի: Մէկու բան չըսես: Ամենամօտիկ ընկերուհիիդ ըսէ որ նամակ պիտի գրես»:

Այդ օրերուն ո՛չ համակարգիչ, ո՛չ համացանց, ո՛չ ալ դիմատետր գոյութիւն ունէր անշուշտ: Մինչեւ հիմա կը զարմանամ թէ ինչպէս ուսուցիչը արտօնութիւն տուաւ դասը կէս ձգելով դպրոցէն դուրս ելլէի: Շրջող լուրերուն հետ հաւանաբար ինք ալ համախոհ էր եղբօրս ցուցմունքներուն: Շատ արագ սենեկակից Սիրանոյշ մայրիկին քովէն անձնական առարկաներուս մէկ մասը առի, բոլորովին ալ պիտի չպարպէինք մեր անձնական իրերը, որպէսզի անվերադարձ մեկնումի մեր որոշումին նշան տուած չըլլայինք: Վանքին մայր մուտքէն ալ դուրս չելանք, այլ կողմնակի՝ Հրեշտակապետացի կողմէն, փոքրիկ դուռը օգտագործելով Վանքէն դուրս ելանք:

Եղբայրս տնօրինած էր, որ յատուկ ինքնաշարժ մը այդ դրան մօտ մեզի սպասէր: Քշեցինք Բեթղեհէմ – եկեղեցի չգացինք՝ հոն ալ աղմուկ չհանելու եւ ուշադրութիւն չգրաւելու համար: Եղբայրս կերպով մը Հայր Վահրիճին հետ կապուած էր եւ համաձայնած, որ Հայր Վահրիճը «քալելու ելած»՝ մեզ սպասէր եկեղեցիէն բաւական հեռու՝ ձիթենիի ծառի մը տակ:

Երեքով ինքնաշարժին մէջ՝ ես ունկնդիր էի երկու հայր սուրբերուն առնելիք որոշումներուն: Անկասկած մեծ վախ ունէին, որ յանկարծ երկու հայր սուրբերուն բացակայութեան Պատրիարքը տեղեակ ըլլալով՝ հրաման տար ոստիկանութեան, որ այս երկու փախստական հոգեւորականները վերադարձուէին Պատրիարքարան: Այդ պարագային ամենամեծ վախը Հայր Եզնիկին ճակատագրին ենթարկուիլն էր:

Երկուքն ալ իրենց ածիլուելիք գործիքները առած էին եւ հաստատակամ որոշած, որ յոռեգոյն պարագային իրենք տեղւոյն վրայ պիտի ածիլուէին եւ յայտարարէին, որ այլեւս այդ միաբանութեան չեն պատկանիր:

Ծրագի՞րը... Երուսաղէմէն Ամման պիտի երթայինք, հոնկէ ալ՝ Դամասկոս եւ անկէ ալ Հալէպ՝ մեր ծննդավայրը, ծնողքիս տունը: Ամէնէն տագնապալի, «վտանգաւոր» պահը Յորդանանէն սուրիական սահման անցնիլն էր, Պատրիարքը յորդանանեան իշխանութեան հետ ունեցած կապերուն պատճառով կրնար վերադարձնել տալ մեզ բոլորս: Հանգստարան մը գտնելու մասին ալ չէինք մտածեր՝ օտար կամ ծանօթ աչքերէն խուսափելու համար: Հայր Վրթանէսը երկու տարի ծառայած էր որպէս Ամմանի առաջնորդ եւ այդ օրերէն շահած էր բարեկամութիւնը շատ վստահելի հայ ընտանիքի մը եւ շարժավարին թելադրելով մեզ անոնց տունը առաջնորդեց:

Արդէն գիշերուայ ութը թէ ինն էր: Անակնկալի եկած տանտէրերը – հեռաձայնի չգոյութեան – շատ լաւ հասկցան դրդապատճառը մեր յանկարծակի յայտնուելուն: Չէինք կրնար հոն գիշերել. պէտք էր շարունակէինք մեր ճամբան, որքան շուտ՝ այնքան լաւ, յորդանանեան սահմանէն դուրս ելած ըլլալու համար:

Սակայն, երախտագիտութեամբ կը յիշեմ այն ընտանիքը, որ մեզ սիրայօժար հիւրընկալեց, թարմացանք: Աւելի ուշ նոր ինքնաշարժ մը ապսպրուեցաւ մեզ ուղղակի Դամասկոս տանելու:

Գիշերը մեր լարուածութիւնը զգալով՝ արաբ վարորդը հեղ մը երկու հոգեւորականներուն կը նայէր, յետոյ ալ ինծի – պատանի աղջիկ մը – ի՜նչ գործ ունէին ասոնք: Եղբայրս անդրադառնալով վարորդին մտքին մէջ պտըտուող տարակուսանքին, հասկցուց, որ ես իր քոյրն էի, եւ Հալէպ արձակուրդի կ’երթայինք իր ընկերոջ հետ, որ Հալէպ բնաւ չէր եղած:

Մի քանի ժամուայ ճանապարհը Ամմանէն Դամասկոս – մանաւանդ սահման անցնիլը – յաւիտենական երկարութիւն թուեցաւ: Վերջապէս, կէս գիշերէն ետք անցանք սահմանը մեծ ցնծութեամբ: Հոն առանց ժամանակ կորսնցնելու տարբեր ինքնաշարժ վարձելով ուղղուեցանք Հալէպ: Ճանապարհին, երբ Հոմս հասանք, արդէն հանգստացած էինք, որ հեռացած էինք պատրիարքական հաւանական սպառնալիք-վտանգէն:

Կանգ առինք հոն, առաւօտեան մօտ էր, նշանաւոր Հոմսի հրուշակավաճառատու-ները բացուելու սկսած էին: Հոմսի համեղ թէյն ու անուշեղէնը ըմբոշխնելէ ետք, լրիւ թարմացած ուղղուեցանք Հալէպ՝ առաւօտ կանուխ անակնկալի բերելով ծնողքս:  

Մնացեա՞լը․․․ մեր կեանքն է։ Ապրուած տարիները, որոնք ընթացան տարբեր հուն ստանալով: Լոնտոնն ու բժշկութիւնը ծալլուած մնացին ուղեղիս մէկ խոր ծալքին մէջ: Հայր Վահրիճը Հալէպէն Պէյրութ գնաց իր ընտանիքին միանալու, անկէ ալ անցաւ Ամերիկա եւ տխուր պատահարով վախճանեցաւ շատ երիտասարդ տարիքին:

Հայր Վրթանէսը տարի մը հովուական ծառայութիւն կատարեց Հալէպի արուարձաններէն Էշրէֆիէի Ս. Վարդան եկեղեցւոյ ծուխին՝ միաժամանակ ուսուցչական պաշտօն ստանձնելով Հալէպի Կիլիկեան երկրորդական վարժարանէն ներս եւ 1964-ի Դեկտեմբերին մեկնեցաւ Միացեալ Նահանգներ օրուայ Արեւելեան Թեմի Առաջնորդ Բարձ. Տ. Թորգոմ Արք. Մանուկեան Սրբազանին հրաւէրով:

Ես մնացի Հալէպ:

Երկրորդականս աւարտելէ ետք ուսուցչութեան սկսայ Կրթասիրացէն ներս: Ամուսնացայ, Հայր Վահրիճը Պէյրութէն Հալէպ եկաւ ներկայ ըլլալու իմ պսակադրութեանս՝ առ ի յարգանք եղբօրս, որ արդէն Միացեալ Նահանգներ մեկնած էր եւ չէր կրնար ներկայ ըլլալ: Երուսաղէմեան յուշերը թարմացան: Անդրադարձանք թէ ինչպէս մեր պատանութեան թէ երիտասարդութեան ապրումներուն հետ մեր երազները անբացատրելի իրենց վերիվայրումներով, մտավախութիւններով, անփոխարինելի հետքերով, իրենց անմեղութեամբ, պարզութեամբ եւ բոլոր ապրուած յոյզերով ընթացք առին բոլորովին տարբեր ածուներով:

Տարիները անցան:

Մտքիս մէջ տակաւին հարցում մը կը յամենայ անպատասխան, մանաւանդ՝ 2016-ի Օգոստոսին եղբօրս՝ Տ. Վրթանէս Ա. Քհնյ. Գալայճեանին վախճանումէն ետք:

Եթէ Եղիշէ-Տիրան պատրիարքական մրցակցութիւն, անձնական վրիժառութեան քէներ չըլլային, այդ օրերու երդուեալ խումբ մը երիտասարդ հոգեւորականներէն իւրաքանչիւրին ճակատագիրը որքա՞ն տարբեր կրնար ըլլալ:

Զարմինէ Գ․ Պօղոսեան –

Նոյեմբեր 19, 2016, Նիւ Եորք

Ազէզէն Ամերկա Հատորին մէջ լոյս տեսած

Էջ- 71-75

About HMADS Special Guests-Over the years-article and photos July 21, 2020

  «ՀՈԳՈՒ ՊԱՐՏՔՍ» ․․․ ՈՒՇԱՑՈՒՄՈՎ Զարմինէ Գ ․ Պօղոսեան Springfield , PA- July 21, 2020             Մարտի 8-ը պաշտօնապէս ճանչցուած տօ...